piątek, 09 grudzień 2011 11:01

Łukasz Reszczyński: Przesłanki włoskiej geopolityki przed II wojną światową

Oceń ten artykuł
(1 głos)

poczatki_id_fasz


  Łukasz Reszczyński

Recenzja: Emilio Gentile, Początki ideologii faszystowskiej 1918-1925, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011, ss. 434.

Nie sposób dostatecznie poznać i zrozumieć przesłanek włoskich koncepcji geopolitycznych w okresie międzywojennym bez zgłębienia podstaw i charakteru ideologii faszystowskiej.

 

Jedna z najnowszych propozycji Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego to w zasadzie pierwsza tak kompleksowo opracowana praca, ujmująca analizę ideologicznych źródeł faszyzmu w sposób niezwykle dogłębny. Autor stworzył ją w zasadzie już w roku 1975, wznawiając ją w kolejnych wydaniach w 1996 i 2001 roku. Podkreśla się jednak kunszt autora, którym w tym względzie pozostaje fakt, że do kolejnych wydań nie musiał wprowadzać on zasadniczych zmian w merytorycznej konstrukcji swojej pracy. Autor – Emilio Gentile, profesor na Uniwersytecie Rzymskim La Sapienza, uważany jest za jednego z najwybitniejszych znawców międzywojennych totalitaryzmów, w tym przede wszystkim włoskiego faszyzmu.

Praca podzielona została na siedem rozdziałów, poprzedzonych solidnym i dość obszernym wprowadzeniem, które znacznie ułatwia efektywniejsze „strawienie” treści niniejszej pracy, nawet czytelnikowi nie zagłębionemu w podejmowaną tematykę. Jest to niewątpliwie jedna z największych cech pracy Gentiliego – praca pod względem treści i konstrukcji jest wartościową zarówno dla wprawnego badacza dziejów faszyzmu jak i dla zupełnego laika w tej kwestii.

Rozdziały pracy Gentile zostały usystematyzowane chronologicznie, począwszy od roku 1918, związanego z ideologicznym poszukiwaniem celu przez Mussoliniego jak i całego ruchu faszystowskiego, aż do roku 1925, kiedy to proces stabilizacji reżimu faszystowskiego Duce był już w dość zaawansowanym stadium.

Jedną z najbardziej wartościowych części pracy Gentile jest niewątpliwie jasne, podparte wyjątkowo wnikliwą analizą, opracowanie dotyczące fundamentów i pochodzenia ideologii faszystowskiej. Wychodzi ono znacznie ponad sztampowe stwierdzenia, wskazujące, że podstawowym przyczynkiem rozwoju faszyzmu była jedynie Wielka Wojna. Jak wskazuje Gentile, poszczególne elementy faszyzmu odnaleźć można „[…] we wcześniejszych tradycjach politycznych, zarówno prawicy, jak i lewicy: w dziedzictwie jakobińskiego nacjonalizmu, w mitach i laickich liturgiach ruchów masowych dziewiętnastego stulecia, w neoromantyzmie, w irracjonalizmie, w spirytualizmie i woluntaryzmie rozmaitych filozofii życia i filozofii działań, w aktywizmie i antyparlamentaryzmie radykalnych ruchów antyliberalnych nowej rewolucyjnej prawicy i nowej rewolucyjnej lewicy […]”. Należy również pamiętać o tym, że sam Mussolini, co zresztą wykazuje Gentile, w początkowym okresie był „rewolucyjnym socjalistą”. Wypada zatem zgodzić się z wydawcą, który na okładce niniejszej książki zawarł stwierdzenie, że praca ta będzie szczególnie przydatna w Polsce, gdzie faszyzm nadal używany jest w kontekście politycznym „według archaicznych szablonów kominternowskich”. Można było się o tym dobitnie przekonać chociażby podczas tegorocznych obchodów Święta Niepodległości, kiedy to określenie „faszysta” stanowiło niemal dopełnienie określeń „nacjonalista” czy „prawica”, świadcząc tym samym o braku dostatecznej wiedzy ze strony wypowiadających te słowa. Praca Gentile jasno wskazuje, że faszyzm był ideologią wyrosłą i możliwą do funkcjonowania w takim kształcie jedynie na gruncie włoskim, co zresztą potwierdza charakter rozwoju tegoż ruchu chociażby we Francji. Tym samym potrzeba jej zaistnienia w polskiej historiografii jest duża, na co wskazuje wciąż niski poziom wiedzy i percepcji, niewątpliwego fenomenu, zarówno z punktu widzenia historii powszechnej jak i historii myśli politycznej, jakim był włoski faszyzm.

Gentile rozłożył na czynniki pierwsze fundamenty ideologii faszystowskiej. Jej podstawową płaszczyzną była potrzeba czynu, stanowiąca w ocenie faszystów ideologiczną, ale przede wszystkim praktyczną kontrę przeciwko dotychczasowemu układowi. Był on w ich ocenie skostniały, nieefektywny i niezdolny do poprowadzenia kraju w kierunku niezbędnych zmian, tak potrzebnych po Wielkiej Wojnie. Faszyści uznawali podstawowe ideały systemu demokratycznego (równość, sprawiedliwość, solidarność społeczna, tolerancja) za wyimaginowane, abstrakcyjne, mające charakter życzeniowy a nie rzeczywisty. Z takiego m.in. podejścia wyrosła ogromna sympatia dla wszechobecnej dyscypliny wojskowej, przyzwolenie na przejęcia władzy nad nieświadomym i słabym ludem przez ich grupę, która w swoim przekonaniu znała właściwy kierunek dla rozwoju państwa i wiedziała jak je nań skierować.

Faszyzm w ocenie Gentile narodził się więc przede wszystkim z potrzeby czynu i w zasadzie pozostawał owym czynem w początkowych stadiach swojego rozwoju. Mimo to faszyzm nadal poszukiwał swojej ideologicznej ścieżki, systematycznie krystalizując się w tej materii. Poszukiwanie to przybierało niekiedy formy skrajne, o czym świadczą głosy dopatrujące się potrzebnych faszyzmowi elementów, jakie wprowadziła w Rosji bolszewicka rewolucja.

Ciekawe rozważania snuje autor na temat związków faszyzmu z ideologią nacjonalistyczną. Jest to ważny wątek, zwłaszcza w kontekście powyższych stwierdzeń, o istnieniu przekonania mówiącego o tożsamości faszyzmu i nacjonalizmu. Jak stwierdza Gentile: „Faszystowski nacjonalizm był raczej przejawem pewnego stanu ducha, niż pochodną doktrynalną czy ideologiczną (właściwego nacjonalizmu)”. Gentile zwrócił słuszną uwagę, że na wczesnym etapie kondensacji ideologii faszystowskiej, odróżniała się ona od nacjonalizmu swoistą spontanicznością, intuicyjnością i emocjonalnością. Wielu ówczesnych myślicieli definiowało faszyzm jako coś romantycznego i nowoczesnego (co stanowi również afront w stosunku do nacjonalizmu) , co z kolei było jednym z fundamentów jego późniejszej popularności. Dość zaskakująco w tym kontekście mogą brzmieć również fragmenty dotyczącego zapatrywania faszystów na imperializm i przyszłą wojnę. Przywoływany przez autora Alfredo Rokka (jeden z głównych myślicieli ruchu) stwierdził, że „chociaż więc [faszyzm] zwalcza internacjonalizm, negujący ojczyznę i sławiący przeciwnika, twierdzi, że wcale nie trzeba nienawidzić ojczyzny obcej, gdy kocha się własną”.

Faszyzm w opinii Gentilego pozostawał do roku 1925 ruchem wielowarstwowym. Autor stwierdza nawet, że w okresie do słynnego marszu na Rzym, powinno mówić się z tego powodu o „faszyzmach” a nie o jednym faszyzmie. Z tego względu też wynika trudność w jego jednoznacznym zdefiniowaniu w początkach jego formowania, tym bardziej, że jak wspomniano na początku, w jego szeregach znajdowali się przedstawiciele przeciwstawnych niekiedy obozów myśli politycznej. Mimo to Gentile stwierdza, że w okresie od marszu na Rzym a rozpoczęciem sprawowania realnej władzy we Włoszech przez faszystów, dwa główne nurty tejże ideologii określali Giovanni Gentile oraz wspomniany już Alfredo Rokka.

Książka „Początki ideologii faszystowskiej 1918-1925” to niewątpliwie dzieło, zarówno pod względem merytorycznym jak i warsztatowym. Przystępując jednak do studiowania pracy Emilio Gentile należy pamiętać o tym, że traktuje ona o teoretycznych założeniach ideologicznych, zaś przywoływane obfite fragmenty licznych myślicieli, tworzone były jeszcze przed objęciem przez faszystów władzy oraz późniejszej zawieruchy wojennej w Europie. Faszyzm w Polsce nadal pozostaje sferą tabu, której analiza przez lata była właściwie zakazana. Chcąc zatem rzetelnie wskazywać zagrożenia płynące z faszyzmu należy go dogłębnie poznać, zaś praca Gentile stanowi ku temu znakomite narzędzie. Swoje ogromne bogactwo zawdzięcza przede wszystkim obficie wykorzystanym włoskim materiale źródłowym. Praca daje ponadto znakomity obraz, który czytelnik może zestawić z kształtem faszyzmu po 1925 roku, kiedy to faszyzm wszedł w nową fazę przekształceń, niemal w pełni determinowaną osobistymi ambicjami Duce i jego świty.

Pozycja do nabycia w księgarni internetowej Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Czytany 5314 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04