piątek, 31 styczeń 2014 06:15

Aleksandra Głodek: Potęga państw - podstawowe narzędzie dla geopolityki? (recenzja)

Oceń ten artykuł
(1 głos)

msulek_potegapanstw

geopolityka  Aleksandra Głodek

Recenzja: Mirosław Sułek, Potęga Państw. Modele i Zastosowania, Wydawnictwo Rambler, Warszawa 2013, 380 ss.

Książka profesora Mirosława Sułka Potęga Państw. Modele i Zastosowania to unikatowa pozycja na rodzimym rynku wydawniczym. Stanowi ona jedną z nielicznych polskich prac naukowych zajmujących się zagadnieniem potęgi w stosunkach międzynarodowych – jej tworzeniem, pomiarem i wykorzystaniem. Już na samym wstępie należy podkreślić, iż prof. M. Sułek podjął się niezwykle odważnej próby usystematyzowania i opisania kategorii pomiaru potęgi państw, oferując polskim czytelnikom nieocenione kompedium wiedzy. Tym bardziej Autor i jego dzieło zasługują na słowa najwyższego uznania. Szczególną uwagę zwraca również fakt zaprezentowania wyważonego porównania modeli pomiaru potęgi, imponująca znajomość literatury przedmiotu i wielojęzycznych źródeł oraz – co nie do przecenienia – ilościowe i jakościowe podejście do obszaru badań. Wszystko to składa się na kompletne i wyczerpujące ujęcie omawianej problematyki.

Autor już w pierwszych słowach swojej pracy określa przedmiot i cel książki: jest nim przedstawienie i szczegółowe omówienie najważniejszych modeli pomiaru potęgi jednostek politycznych oraz rekomendacja ich praktycznego zastosowania w naukach o polityce i stosunkach międzynarodowych. W ten sposób zostaje sformułowany ważny postulat badawczy: chodzi o popularyzację syntetycznych miar potęgi oraz utworzonych na ich podstawie modeli oddających realny wymiar potęgi jednostek politycznych. Zastosowanie syntetycznych miar do określenia potęgi państw może mieć szczególne zastosowanie w diagnozowaniu i prognozowaniu politycznym, rzeczywistym określaniu układu sił na świecie a także w procesie decyzyjnym podejmowanym w polityce zagranicznej bądź polityce bezpieczeństwa. Zastosowanie modelowania potęgi państw ma więc na celu w głównej mierze poszerzenie pola widzenia teoretyków stosunków międzynarodowych, politologów, ale i decydentów politycznych. Tak ambitnie sformułowany przez Autora cel badawczy wynika przede wszystkim z chęci popularyzacji i zainteresowania szerszego niż do tej pory grona naukowców, studentów oraz polityków omawianą tematyką. Zanim jednak zostaną poruszone główne aspekty pracy oraz jaka wynika z nich perspektywa dla czytelników, pokrótce przedstawię strukturę i założenia kompozycyjne książki.

Ujęcie problemowe zagadnienia tytułowej potęgi państw pozwola wyodrębnić w publikacji dwie komplementarne części. I choć nie są one wyraźnie od siebie oddzielone, a treści zawarte w nich się przeplatają, to wpierw zostaje zaprezentowana bogata refleksja Autora nad dorobkiem potęgometrii i potęgonomii1 a następnie empiryczne zastosowanie tych dyscyplin. Z pewnością taka konstrukcja książki pozwala na zachowanie spójności, przejrzystości oraz niezwykłej dokładność analizy materiału badawczego podjętego tematu. Po krótce, część pierwsza dotyczy teoretycznych zagadnień i ma na celu wprowadzenie odbiorcy w specyfikę pomiaru jednostek politycznych. Stanowi ona niezwykle ważne tło koncepcyjne dla dalszych rozważań oraz podstawę dla zrozumienia zaprezentowanych w następnych częściach książki wyników badań. Druga, skupia uwagę czytelnika na sposobach badania potęgi jednostek politycznych oraz kierunkach ich praktycznego wykorzystania.

Na strukturę pracy składa się dziewięć rozdziałów. Pierwsze dwa, Prakseologiczne ujęcie stosunków międzynarodowych oraz O pojęciu potęgi państw traktują o nauce stosunków międzynarodowych, w której to właśnie potęga jest podstawową kategorią motywującą działania jednostek politycznych oraz decydującą o układzie sił w każdym systemie międzynarodowym. Kolejno zostaje zaprezentowana terminologia dotycząca potęgi: definicje, atrybuty, formy i jej rodzaje. Po wyjaśnieniu koncepcji potęgi państw nastepuje pięć rozdziałów poświęconych zagadnieniom modelowania i pomiaru potęgi. Są to: O modelowaniu i pomiarze potęgi, Rozwój metod modelowania i pomiaru potęgi państw, Modelowanie i pomiar potęgi państw – charakterystyka metody własnej, Modele potęgi postrzeganej oraz Modelowanie międzynarodowego układu sił z wykorzystaniem syntetycznych miar potęgi. Stanowią one główny trzon pracy, w których Autor przedstawia jak w badaniach światowych potęga jednostek politycznych jest mierzona poprzez użycie miar materialnych i niematerialnych, modelowana i postrzegana, oraz jaki posiada wpływ na innych uczestników systemu międzynarodowego. Na uwagę zasługuje przede wszystkim zaproponowany przez Autora własny model pomiaru potęgi ujmowanej w kategorii potencjalności. Dwa ostatnie rozdziały, Projektowanie strategii bezpieczeństwa narodowego z wykorzystaniem syntetycznych miar potęgi i Ocena sprawności państwa z wykorzystaniem syntetycznych miar potęgi to propozycje Autora do wykorzystania miar potęgi w budowach systemów informacyjnych polityki i strategii bezpieczeństwa, procesach symulacji, prognozowania a także w procesach badawczych i decyzyjnych.

*

Autor otwiera swą książkę rozdziałem noszącym tytuł Prakseologiczne ujęcie stosunków międzynarodowych. Stanowi on niezwykle potrzebne wprowadzenie w zasadniczą część pracy zapoznając czytelnika z prakseologią czyli „ogólną teorią sprawnego działania“ (str. 23). Owe działanie, ukierunkowane na przetrwanie i rozwój odwołuje się do natury ludzkiej dążącej do realizacji własnych potrzeb czyli maksymalizacji własnych interesów w świecie ograniczonych zasobów. Takie ujęcie problemu badawczego pozwala na antropomorfizację zarówno zorganizowanych grup społecznych (np. społeczności, narodowości) jak i podmiotów politycznych (państw). Ich działania, potrzeby i interesy, na podobieństwo ludzkich, przyjmują postać współpracy, walki i rywalizacji. Umożliwia to z kolei zrozumienie motywów, nakładów i efektów działań jednostek w kontekście ekonomii, sztuki wojennej oraz nauki o polityce. Autor poświęca dużo miejsca nauce o stosunkach międzynarodowych a odwołując się do jej tradycji realizmu politycznego definiuje politykę jako grę o sumie zerowej, w której nadrzędnym celem każdej z jednostek jest maksymalizacja swojego interesu czyli potęgi. Sama potęga to pojęcie, które posiada szereg definicji. Różnice dotyczą części składowych (wyznaczników) potęgi wynikających przede wszystkim z kontekstu historycznego oraz okresu, w którym zostały sformułowane. Prowadzi to niechybnie do relatywizacji elementów potęgi a w konsekwencji zaburza możliwość jej precyzyjnego określenia sprowadzając pomiary jedynie do wartości szacunkowych. Dodatkowo, Autor odnosi kategorię potęgi, a dokładniej jej rodzaje, nie tylko do uczestników stosunków międzynarodowych (polityka zewnętrzna) ale i do samej kategorii władzy (polityka wewnętrzna) co jeszcze bardziej poszerza jej zakres pojęciowy.

Przechodząc do kluczowych zagadnień dotyczących potencjału państw w rozdziale O modelowaniu i pomiarze potęgi państw Autor pisze o konieczności rozwoju potęgometrii, która jak sama nazwa wskazuje odnosi się bezpośrednio do określania potęgi jednostek politycznych – ich modeli i pomiarów. Sposoby oceny potęgi pełnią dwie podstawowe funkcje: poznawczą (rozwój teorii) oraz praktyczną (decyzyjną). Ich wykorzystanie, zdaniem Autora, dodatkowo może przyczynić się do szerszego zastosowania metod ilościowych w dyscyplinach humanistycznych wzbogacając nadal dominujące w polskiej nauce badania jakościowe. Jak słusznie zauważył profesor Sułek „niewłaściwe jest sztuczne oddzielanie od siebie jakościowej i ilościowej strony rzeczy, zjawisk i procesów“ (str. 87). Najistotniejszym jednak celem zastosowania mierzenia potęgi państw jest przede wszystkim ustalanie stosunków sił pomiędzy państwami pozwalające na określanie układu sił na świecie. W praktyce umożliwi to uniknięcie podejmowania niewłaściwych decyzji, zwłaszcza w zakresie strategii i światowego bezpieczeństwa. Z kolei istniejący układ sił (porządzek międzynarodowy) to wynik dominacji jednych jednostek nad drugimi. Nie jest to jednak „porządek“ dany raz na zawsze, a więc punkt ciężkość potęgi może ulec przemieszczeniu, jej dalszej konsolidacji bądź rozproszeniu oraz zaniknięciu w jednym miejscu i pojawieniu się w innym.

Autor bardzo wnikliwie przedstawia i analizuje sposoby oceny potęgi. Dzieli je na modele formalne (modele ideowe i modele operacyjne) oraz badania eksperckie. Do szczegółowo omówionych modeli pomiaru potęgi państw należą między innymi model Germana, model Fucksa, model Cline’a, podejście RAND Corporation a także podejścia i modele „narodowe“ – japońskie, chińskie, indyjskie, rosyjskie, tureckie. Na szczególny jednak wzgląd zasługuje autorska koncepcja pomiaru potęgi jako metoda pozwalająca określić zarówno potęgę państw jak i dokonać oceny układu sił w środowisku międzynarodowym. Zaproponowany sposób pomiaru potęgi reprezentuje klasyczne podejście geopolityczne a sama koncepcja modelu jest mocno osadzona w realistycznym podejściu do stosunków międzynarodowych. Założenia koncepcyjne modelu Sułka definiują jednostkę polityczną jako „przetwornik energii“ (str. 175) posiadający zdolność do produkcji określonej mocy (potęgi). Ustalenie wartości potęgi opiera się na weryfikowalnych danych empirycznych takich jak produkt krajowy brutto, liczba ludności, powierzchnia jednostki politycznej, liczba żołnierzy oraz wydatki wojskowe. Tak więc założenia Autora dotyczą wskaźników potęgi, które są constans (świadome pomijanie czynników zmiennych), niezależnie od omawianej epoki czy momentu historycznego. Umożliwia to określenie mocy jednostki politycznej w układzie stosunków międzynarodowych z perspektywy stosunku siły w sposób jak najbardziej ogólny. Z zapropowanego schematu pomiaru potęgi wynika iż istnieje możliwość dokonywania porównań otrzymanych rezultatów badań w różnych okresach historycznych, co stanowi szczególną wartość dodaną tego modelu. Dodatkowo bardzo ważną cechą modelu Sułka, pomijaną przez innych badaczy, jest uwzględnienie analizy wymiarowej pozwalającej na usystematyzowanie procesu badawczego, logiczne uporządkowanie otrzymanych danych oraz precyzyjną interpretację uzyskanych wyników. Przedstawione w dalszej części ksiązki zestawienia potęg oparte na podstawie modelu Sułka obrazują iż jednostką o największej potędze ogólnej jest Unia Europejska a tuż za nią Stany Zjednoczone, podczas gdy rozpatrując potęgę wojskową układ jednostek jest dokładnie odwrotny. Z kolei wśród państw Unii Europejskiej największą potęgę ogólną stanowią Niemcy, Francja i Wielka Brytania. Natomiast największą potęgą wojskową jest Francja, a tuż za nią plasują się Wielka Brytania i Niemcy. Polska zajmuje wysokie, szóste miejsce pośród wszystkich państw Unii Europejskiej. Zestawienie unijnych potęg zamyka Malta.

Niezmiernie interesującą kwestią poruszaną w książce jest analiza badań sondażowych (zarówno przeprowadzonych przez samego Autora, jak i przez innych badaczy), zorientowanych na to jak postrzegana jest potęga państw oraz jakie mogą one stanowić (potencjalne) zagrożenia. Sama percepcja i to co myślimy, lub też co się nam wydaje staje się zatem równie ważne co realne czynniki decydujące o rzeczywistej potędze jednostek politycznych. Jak słusznie zauważa Autor „z pewną przesadą można powiedzieć, że w stosunkach międzynarodowych percepcja ma większe znaczenie niż rzeczywistość“ (str. 195). Stanowi to o tym iż w naszych osądach i decyzjach (również politycznych) kierujemy się nie tylko faktami i wiedzą o tym jaka jest rzeczywistość ale przede wszystkim poglądami opartymi na schematach myślowych tj. wyobrażeniach, wzajemnych sympatiach, antypatiach czy stereotypach. Autor przytacza wyniki badań przeprowadzone w Ameryce Południowej, Północnej oraz Kanadzie, analizując odpowiedzi respondentów dotyczące postrzegania światowych potęg a co za tym idzie wyobrażenia na temat istniejącego ładu międzynarodowego. Wspólną cechą przeprowadzonych badań jest sytuowanie na pierwszym miejscu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, a tuż za nimi wymiennie Chin, ZSRR, Wielkiej Brytanii, Francji. Do ścisłej czołówki światowych potęg najczęściej wskazywanych przez respondentów należą także Niemcy, Brazylia, Indie. Z kolei badania własne Autora opierają się na ankietach przeprowadzonych wśród studentów. Komparatystyka przytoczonych przez Autora danych prowadzi do konkluzji iż istnieje ogólny schemat postrzegnia państw, które są (lub wydają się) potęgami w sensie bardzo ogólnym (Stany Zjednoczone, Chiny, Unia Europejska), ale i w znaczeniu bardzo wąskim – ekonomicznym (Unia Europejska, Japonia, Niemcy) lub militarnym (Stany Zjednoczone, Izrael, Korea Północna).

W ostatnich rozdziałach książki Autor koncentruje się na zagadnieniu modelowania międzynarodowego układu sił i wykorzystania syntetycznych miar potęgi. Wskazuje na pozytywną rolę jaką modele syntetycznych miar potęg mogą odegrać w nauce o stosunkach międzynarodowych. Przede wszystkim będą one pomocne w określenia układu sił systemu międzynarodowego czyli realcji pomiędzy potęgami. Dzięki temu za pomocą miar syntetycznych istnieje możliwość określenia równowagi (lub jej braku) w systemie międzynarodowym, precyzowania polaryzacji (jedno-, dwu- lub wielobiegunowej) oraz stratyfikacji. Wyniki modelowania mogą zatem posłużyć do tworzenia różnorodnych scenariuszy a także być pomocne w wyjaśnianiu i interpretacji zachodzących zjawisk. Łącząc w jedną całość kwestię syntetycznych miar potęgi Autor stara się ukazać szereg możliwości ich wykorzystania w projektowaniu strategii bezpieczeństwa narodowego. Mają one być pomocne w ocenie bezpieczeństwa międzynarodowego, ogólnej efektywności podejmowanych przez państwa decyzji w sferze polityki zagranicznej a tym samym usprawnić proces prognozowania, tworzenia symulacji i podejmowania decyzji przez decydentów politycznych.

*

Książka Potęga Państw. Modele i Zastosowania stanowi cenny i nowatorski wkład do polskiej literatury nad globalnym i regionalnym układem sił na świecie. Odpowiada na lukę w dziedzinie dostępnych na rynku wydawniczym analiz geopolitycznych i polityki zagranicznej. Bezsprzecznie stanowi nową jakość w polskim piśmiennictwie badawczym niełatwo poddając się porównaniom.

Recenzowana książka została napisana w sposób bardzo przystępny mając na względzie zwłaszcza fakt iż badanie problematyki potęgii należy do zagadnień niezwykle obszernych. Autor w poszczególnych rozdziałach udziela wyczerpujących analiz i omówienia modelowania oraz pomiaru potęgi wzbogacając je własnymi przemyśleniami i spostrzeżeniami. Z pewnością jest to opracowanie będące kompleksowym przedstawieniem kategorii potęgi w stosunkach międzynarodowych. Stąd jego wartość polega przede wszystkim na tym, iż stanowi ono podstawowe żródło wiedzy dotyczące potęgonomii i potęgometrii dla wszystkich zainteresowanych tą tematyką. Autor prezentuje wiele interesujących refleksji dotyczących podjętego przez siebie tematu oraz przedstawia sporo danych statystycznych, które wzbogacają fragmenty opisowe i podnoszą wartość opracowania.

Zaletą książki jest bezsprzecznie jej dydaktyczny wymiar. Z przyjemnością zapoznają się z nią naukowcy, badacze, studenci stosunków międzynarodowych, jak i wszyscy zainteresowani polityką i sprawami międzynarodowymi. W całości wzięta, książka prof. M. Sułka jest niezwykle interesującym wyzwaniem intelektualnym, zaproszeniem do rozmyślań i dyskusji nad potęgą państw, jej modelowaniem oraz zastosowaniem.


Pozycja do nabycia w księgarni internetowej Wydawnictwa Rambler.

__________________________________________
1. Oba terminy zostały już wcześniej zaproponowane przez Autora w książce „Podstawy potęgonomii i potęgometrii” (WSEiA, Kielce 2001).

Czytany 7750 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04