czwartek, 31 marzec 2016 07:17

Magdalena Micińska-Bojarek: Gospodarowanie zasobami naturalnymi w świetle agloamerykańskiej szkoły geopolityki i ideologii rosyjskiego eurazjanizmu

Oceń ten artykuł
(9 głosów)

dr Magdalena Micińska-Bojarek

W XX i XXI wieku znaczenie węglowodorowych surowców energetycznych stało się na tyle ogromne, że za pomocą kontroli nad nimi można dziś manipulować społeczeństwami, państwami i wręcz całymi regionami – Europą, Chinami, Indiami, Wschodnią Azją, Rosją i pozostałym światem. Można więc na podstawie klasycznych teorii geopolitycznych wywieść nową regułę „Ten, kto kontroluje zasoby węglowodorowe, ich przetwarzanie i drogi transportu – kontroluje świat”.

1. Wprowadzenie

Zasoby naturalne – bogactwa Ziemi, mające szczególną wartość ze względu na swą ograniczoną dostępność i niezbędność dla rozwoju cywilizacyjnego, stanowią nie od dziś pole konkurencyjnej walki. Problematyka zasobów naturalnych, tak jak wszystko, co związane z przestrzenią i ziemią jawi się jednym z najważniejszych czynników wpływających na historyczny rozwój ludzkości, zwłaszcza w jego przestrzennym kontekście [1].

W różnych okresach rozwoju ludzkości różne bogactwa natury decydowały o zdolności przetrwania poszczególnych państw i imperiów. Ich zasadnicze znaczenie polega na tym, że służą one jako podstawa wytwarzania towarów. Ekonomiczna niezależność i możliwości ekspansji poszczególnych państw w dużej mierze uwarunkowane są stopniem ich surowcowej niezależności [2]. Jednakże bogactwo zasobów może służyć nie tylko wzmocnieniu, ale również osłabieniu geopolitycznego potencjału danego państwa. Obfitość zasobów prowokuje, bowiem ekstensywny typ ekonomicznego rozwoju i nieuniknioną stagnację produkcji oraz związany z tym zastój gospodarczej ekspansji. Ponadto dominacja przemysłu wydobywczego czyni ekonomikę kraju skrajnie wrażliwą na wahania cen na surowce [3].

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie wybranych czynników geopolitycznych, socjopolitycznych, historycznych, kulturowych i aksjologicznych wpływających na kształtowanie się ogólnych kierunków i tendencji gospodarowania przestrzenią i zasobami naturalnymi na Zachodzie i w Rosji. Na przykładzie angloamerykańskiej szkoły geopolityki oraz ideologii rosyjskiego eurazjanizmu, z licznymi odniesieniami do praktyki, zaprezentowane zostaną doktryny, które zdeterminowały powstanie dwóch różnych strategii, stanowiących naczelną orientację gospodarczą, społeczną, militarną – Zachodu i Rosji, włączając w to problematykę gospodarowania zasobami, a zwłaszcza kwestię ich własności, rodzaju stosowanych technologii i procesu logistyki.

2. Przestrzeń i zasoby w świetle geopolityki angloamerykańskiej

Geopolityka, rozumiana jako nauka badająca wpływ czynników geograficznych na zjawiska i procesy społeczno-polityczne, zajmuje się badaniami wzajemnych relacji między cechami geograficznymi państwa a jego polityką. Podstawą klasycznych, teorii geopolitycznych jest fundamentalna zasada dualizmu, znajdująca wyraz w konflikcie imperium morskiego (telassokratii) z imperium lądowym (tellurokratii). Teoria ta operuje uniwersalnym „kluczem” do rozpoznania i interpretacji mechanizmów dziejowych. Chodzi tu o odwieczną opozycję między morzem a lądem, atlantyzmem (sea power) a eurazjanizmem (land power). Morze symbolizuje żywioł wody, żeńskość, ruch, miękkość, dynamikę i czas, zamianę, nowoczesność, z kolei ląd – żywioł ziemi i męskość, stabilność, gęstość, przestrzeń, trwałość i odporność na zmiany [4]. Pierwsza potęga czerpie swą moc z dominacji na morzach i ocenach, rozwija flotę wojenną i handlową, dokonuje kolonizacji terytoriów i podporządkowuje je eksploatując i wywożąc zasoby drogą morską. Druga – czerpie swój potencjał z kontynentu, buduje drogi lądowe, magistrale kolejowe i przesyłowe. Ekspansji terytorialnej dokonuje szlakami naziemnymi.

Na przestrzeni dziejów stolice imperiów morza i lądu zmieniały swoje położenie. W starożytności biegun sea power znajdował się w Atenach. W okresie nowożytnym – m.in. w Wenecji i w Londynie. Starożytnym centrum politycznym Eurazji była natomiast Troja, następnie Sparta i Rzym. W okresie nowożytnym, zgodnie z określoną na przełomie XIX i XX wieku teorią Halforda Johna Mackindera za biegun Eurazji uznaje się tzw. heartland, czyli ziemię rosyjską, leżącą w głębi kraju, stanowiącą bastion tellurokracji (Moskwa). Współczesna stolica mocarstwa morskiego przeniosła się natomiast do strefy oceanicznej (USA/Waszyngton). Pomiędzy obszarami tallaso- i tellurokracji znajduje się tzw. rimland, czyli obszar o niezdecydowanej, wahającej się tożsamości geopolitycznej, stanowiący swoisty „kordon sanitarny”, na którym ścierają się wpływy dwóch konkurencyjnych mocarstw.

Angloamerykańska szkoła geopolityki i będąca jej odbiciem atlantycka strategia gospodarowania zasobami wywodzi się z tradycji anglosaskiego imperializmu kolonialnego [5]. Do jej klasyków należą między innymi Alfred Thayer Mahan (1840–1914) Halford John Mackinder (1861–1947), do postklasyków: Zbigniew Brzeziński (ur. 1928) oraz Henry Kissinger (ur. 1923). Alfred Thayer Mahan utrzymywał, że podstawą wielkości i dobrobytu państwa jest potęga morska, a za najważniejsze warunki geopolitycznej ekspansji uważał silną marynarkę wojenną, flotę handlową, tworzenie kolonii oraz baz morskich. Jego zdaniem, dla zapewnienia światowej dominacji sea power, należy podporządkować przestrzeń geograficzną położoną między Chinami a Morzem Śródziemnym, między 30. a 40. równoleżnikiem. Zajęcie Eurazji powinno, zatem rozpocząć się do ustanowienia amerykańskiej kontroli nad tym terytorium [6].

Brytyjski geograf H.J. Mackinder doszedł do wniosku, że: „Ten, kto kontroluje Europę Wschodnią kontroluje centralną macierz, kto dominuje w centralnej macierzy ten włada Światową Wyspą (Eurazją), a kto rządzi Światową Wyspą – rządzi Światem [7]”. Eurazja jawi się centrum globalnych politycznych procesów – geograficzną osią historii, która zasadniczo pokrywa się z terytorium Rosji. Przyszły globalny konflikt polityczny będzie, zdaniem brytyjskiego naukowca, polegać na opozycji między centralną macierzą (heartland) a krajami zewnętrznego półksiężyca. Zewnętrzny półksiężyc obejmuje Północną i Południową Amerykę, Afrykę i południowe wyspy Pacyfiku oraz Australię. Celem politycznej strategii sea power powinno być przejęcie kontroli nad strefą wybrzeża (rimland), oddzielającą rdzenne terytoria Rosji od południowych mórz Europy, innymi słowy, polityczne, gospodarcze lub militarne izolowanie Rosji od dostępu do mórz południowych Europy.

W XX wieku, w związku z dynamicznym rozwojem przemysłu, centralnym problemem geopolityki stały się surowce i energetyka. Zdaniem H.J. Mackindera „Państwo, które osiągnie pełnię władzy w Eurazji weźmie pod kontrolę wszystkie surowce naturalne i zasoby ludzkie, przez co zabezpieczy sobie pełen wpływ na światowe procesy [8]”. H. Kissinger zauważa, że w XX i XXI wieku znaczenie węglowodorowych surowców energetycznych stało się na tyle ogromne, że za pomocą kontroli nad nimi można dziś manipulować społeczeństwami, państwami i wręcz całymi regionami – Europą, Chinami, Indiami, Wschodnią Azją, Rosją i pozostałym światem [9]. Na osnowie klasycznej formuły Mackindera – można więc wywieść nową regułę „Ten, kto kontroluje zasoby węglowodorowe, ich przetwarzanie i drogi transportu – kontroluje świat [10]”.

Prognozy Międzynarodowej Agencji Energetyki (IEA) przewidują stały wzrost światowego popytu na energię od 0,7 do 1,4% rocznie – do 2035 roku [11]. Dodatkowo globalnemu popytowi na ropę naftową i gaz ziemny, towarzyszy zjawisko wyczerpywania się łatwo dostępnych zasobów. Współcześnie praktycznie wszystkie państwa podzieliły się na eksporterów i na importerów surowców i produktów węglowodorowych. Ekonomika eksporterów (Rosji, państw Bliskiego Wschodu, Ameryki Łacińskiej, Afryki i regionu Morza Kaspijskiego) w pełni zależy od stabilnej sytuacji na rynku paliw, co przekłada się bezpośrednio na ich wpływy budżetowe – w Rosji dochody ze sprzedaży ropy i gazu stanowią około 60 % dochodów budżetu federalnego. Z kolei importerzy – państwa Europy, Indie, Chiny, Japonia są żywotnie zainteresowane w stałych, niezakłóconych dostawach od czego zależy ich bezpieczeństwo energetyczne i rozwój gospodarczy. W takiej sytuacji ustanowienie politycznej kontroli nad wydobyciem i drogami transportu surowców węglowodorowych staje się, stosownie do formuły Z. Brzezińskiego, „głównym środkiem politycznego nacisku” [12].

Aby osłabić pozycję Rosji, Stany Zjednoczone dążą do zastosowania blokady energetycznej jako jednego z instrumentów presji. Strategia USA nakierowana jest na ograniczenie wpływów gospodarczych Rosji – w Europie i Eurazji, na zmniejszenie jej roli w globalnym bilansie energetycznym oraz jej udziału w eksporcie surowców węglowodorowych na rynki regionalne i światowe. Z drugiej strony celem tej strategii jest dążenie do uzależnienia Europy od dostaw ropy naftowej i gazu z państw zdominowanych przez wpływy atlantyckie (Arabia Saudyjska, Katar), co dodatkowo wzmacnia pozycję dolara, gdyż państwa te, jak dotąd, nigdy nie podejmowały prób sprzedaży surowców w innej niż dolar walucie (tzw. petrodolar). Strategia ta logistycznie opiera się na dostarczaniu surowców drogą morską – z wykorzystaniem tankowców i gazowców, budowie i rozbudowie niezbędnych dla odbioru tego surowca gazoportów – morskich terminali przeładunkowych. Jednakże USA wspierają także budowę naziemnych gazociągów i ropociągów, które omijają Rosję: Baku-Ceyhan, Nabucco [13]. Efektywna realizacja tej strategii niesie ryzyko krachu rosyjskiej ekonomiki i wywołania napięć społecznych o nieprzewidywalnych skutkach.

Zgodnie z geopolityczną determinantą nowoczesności sea power promuje i wspiera rozwój nowoczesnych technologii produkcji, innowacji, alternatywnych źródeł energii. Są to nie tylko nowe technologie w przemyśle energetycznym i wydobywczym takie jak pozyskiwanie gazu łupkowego metodą szczelinowania hydraulicznego oraz pozyskiwanie skroplonego gazu LNG [14]. Postęp i innowacyjność uwidacznia się również w sposobie traktowania ziemi i typie produkcji rolnej. Biotechnologia związana z wytwarzaniem organizmów modyfikowanych genetycznie (GMO) stanowi jedną z ważniejszych gałęzi gospodarki narodowej USA. Na Stany Zjednoczone przypada, bowiem największy w świecie areał upraw GMO (73 miliony ha, co stanowi 40 proc. upraw GMO na świecie) [15].

W XX wieku istotnej przemianie uległa rola USA/Waszyngtonu jako stolicy sea power. Stany Zjednoczony stały się dziś przede wszystkim wyrazicielem ekonomicznych interesów transnarodowych korporacji. Po upadku ZSRR amerykańska przewaga wojskowa wykorzystywana jest nie dla ochrony państwa amerykańskiego, któremu przecież nie zagraża żaden przeciwnik, ale właśnie dla zabezpieczenia interesów międzynarodowego kapitału na całym świecie [16]. Transnarodowa „siła” porusza i kieruje strategią amerykańskich w stosunkach międzynarodowych umożliwiając wprowadzenie nowych, transnacjonalnych form kontroli nad terytoriami – ekonomicznych, technologicznych, telekomunikacyjnych, i informacyjnych. Najnowszym, organizacyjno-instytucjonalnym przejawem tej strategii jest dążenie USA do zawarcia z UE umowy o transatlantyckim partnerstwie handlowym i inwestycyjnym (TTIP). U podstaw tej umowy leży neoliberalna ideologia ekonomiczna. W odniesieniu do handlu międzynarodowego kładzie się w niej nacisk na znoszenie wszelkich barier, w tym wynikających z praw pracowniczych, konsumenckich czy ochrony środowiska naturalnego, które mogłyby ten handel ograniczać.

Stosownie do determinanty miękkości i elastyczności USA są mistrzami w stosowaniu tzw. soft power. Przejawia się to m.in. wspieraniem tzw. demokratycznej opozycji, różnych organizacji pozarządowych, ruchów separatystycznych, inicjowaniem „kolorowych rewolucji” w celach przejęcia, poprzez marionetkowe rządy, kontroli nad przestrzenią i zasobami kraju objętego programem kontrolowanej chaotyzacji.

3. Przestrzeń i zasoby w świetle ideologii eurazjanizmu

Idea Rosji jako Eurazji bynajmniej nie jest tylko wytworem angloamerykańskiej doktryny geopolityki. Eurazjatyzm (eurazjanizm), od dawna obecny wśród myślicieli rosyjskich, sięga korzeniami późnego słowianofilstwa i panslwianizmu17. Jest to ruch ideowy i polityczny, powstały na początku lat dwudziestych XX wieku w kręgach emigracji rosyjskiej i stanowiący swoistą alternatywę dla komunizmu. Eurazjanizm odrzuca demokratyczną ideę państwa, której przeciwstawia ustrój korporacyjny, „ideokrację”. W „ideokracji” rządzą bohaterowie w przeciwieństwie do demokracji, w której rządzą ludzie szarzy i przeciętni [18]. Cechuje go antyzachodniość, antydemokratyczność, antyindywidualizm, antykatolicyzm, izolacjonizm, konserwatyzm, religijność, ochrona własnej tożsamości kulturowej, tradycji i wartości, oraz poczucie wyższości superetnosu rosyjskiego nad romano-germańskim [19].

Zasadniczym wyróżnikiem tej ideologii jest koncepcja Eurazji jako swoistego świata geograficzno-kulturowego, pokrywającego się granicami z obszarem państwa rosyjskiego [20]. Według czołowego myśliciela neoeurazjanizmu Lwa Gumilowa (1912–1992), zachodnią granicę tego świata wyznacza linia izotermy stycznia, która rozdziela obszar przeciętnie ujemnych (Rosja) i przeciętnie dodatnich (Europa) temperatur stycznia [21]. Na wschodzie Eurazja graniczy z Chinami (strefa monsunów to już osobny subkontynent), na południu obejmuje Azję Środkową, ograniczoną łańcuchami gór (Kaukaz, Pamir, Tien-Szan) [22], na północy sięga krawędzi kontynentu eurazjatyckiego. Rosja-Eurazja nie jest więc ani Europą ani Azją, ale odmienną kategorią geograficzno-przestrzenną.

Eurazjanizm podkreśla szczególną rolę w rozwoju cywilizacyjnym wpływów środowiskowych – klimatu, roślinności i ukształtowania terenu. Oddziaływania determinujące kształt i charakter etnosu pochodzą bezpośrednio z jego środowiska przyrodniczego. „Ludzkie zbiorowości pozostają w ścisłym związku z żywiącym je krajobrazem. To jest właśnie Rodina. W rezultacie obustronnej adaptacji (przystosowania się etnosu do środowiska i przystosowania krajobrazu do potrzeb ludzi Rodina przemienia się w Oteczestwo. Dar natury staje się w ten sposób własnością danego narodu” [23]. Środowisko Eurazji jest darem narodowym, przy czym naród rozumiany jest szeroko jako różnorodność wszystkich etnosów zamieszkujących obszar Rosji. Gospodarka Rosji-Eurazji, w tym zwłaszcza jej gospodarka zasobami naturalnymi winna być, więc soborna tj. komunitarna – jednakże nie komunistyczna (gdyż komunizm jest ateistyczny zaś eurazjatyzm religijny) – ale też nie indywidualistyczna i nie liberalna [24].

Z punktu widzenia tzw. „zasobów ludzkich” Eurazja składa się z dwóch głównych grup etnicznych – Rosjan i Tatarów, złączonych „odwiecznym przymierzem lasu i stepu”. L. Gumilow, jak zresztą wielu rosyjskich badaczy, odrzuca klasyczną interpretację historii mówiącą o istnieniu okresu jarzma tatarskiego w Rosji XIII w. Jego zdaniem nie był to okres niewoli, ale dobrowolnego sojuszu polityczno-wojskowego, który doprowadził do powstania nowego superetnosu, a w więc cywilizacji ponadetnicznej [25]. Odwiecznym wrogiem Eurazji jest natomiast świat „latynów”, rozumiany przez L. Gumilowa jako superetnos romano-germański. Eurazjatyzm postrzega naród jako związek pokoleń w połączeniu z hierarchiczną wizją społeczeństwa. Szczególny nacisk kładziony jest na związek elit z ludem. Brak tego związku był zdaniem eurazjatów przyczyną upadku carskiej Rosji [26]. Elity narodowe składają się z tzw. pasjonariuszy, czyli jednostek wyróżniających się twórczą, patriotyczną pasją. Pasjonariusz to człowiek, u którego poczucie misji jest znacznie silniejsze od instynktu samozachowawczego. Pasjonariusze toczą wielkie wojny, organizują wyprawy, swoją energią zarażają otoczenie, sprawiając, że nawet ich śmierć (bo to także męczennicy) przyczynia się do zrealizowania ponadczasowych dzieł i wyzwań [27].

Kontynentalna strategia polityczna zakłada rozszerzenie wpływów Rosji na dostęp do ciepłych mórz na południu Europy. W zakresie gospodarowania zasobami charakteryzuje się utrzymaniem państwowej własności strategicznych bogactw naturalnych (lasów, wód, kopalin) – zakazem ich prywatyzacji. Uspołecznienie zasobów naturalnych, pozwala przynajmniej teoretycznie, na wprowadzanie długoterminowego, zintegrowanego planowania i zarządzania dużymi obszarami przyrodniczo cennymi, nastawionego na osiąganie dobra publicznego, a nie na zysk. Zapewnienie powszechnego dostępu do środowiska jest również bardzo istotne z punktu widzenia społecznego – odpowiada to kolektywnej mentalności społeczeństwa hołdującego regule soborności środowiska. Ponadto, w odróżnieniu od USA, gdzie doprowadzono do niemal całkowitej eksterminacji rdzennej ludności, tj. Indian, na terytorium Federacji Rosyjskiej do dziś zachowały się 194 autochtoniczne narody [28], przy czym wiele z nich nadal żyje w sposób tradycyjny, właśnie dzięki możliwości bezpośredniej eksploatacji zasobów przyrody (drewno, polowania, rybołówstwo).

Eurazjatycka strategia dąży się do centralizacji i utrzymania państwowej kontroli także nad procesami wydobycia, przetwarzania, dostarczania i zbytu surowców. Logistyka odbywa się zasadniczo drogą lądową poprzez budowę i rozbudowę naziemnych, transkontynentalnych magistrali przesyłowych –naftowych i gazowych, oraz linii kolejowych. Stosownie do swojej determinanty rozwojowej gospodarka Rosji charakteryzuje się utrzymywaniem tradycyjnych, niekiedy nawet przestarzałych technologii, wolnym tempem modernizacji, stosunkowo niskim stopniem innowacyjności. W rolnictwie przejawia się m.in. zakazem uprawiania roślin genetycznie zmodyfikowanych.

Determinanty eurazjanizmu znajdują swe odzwierciedlenie w specyfice systemu politycznego Rosji – nazywanego przez politologów demokracją paternalistyczną [29] lub też sterowaną [30]. Umacnianie władzy państwowej jest w rosyjskim ujęciu jedyną gwarancją instytucjonalną, chroniącą przed nadmierną penetracją ze strony transnarodowych korporacji, które mogą stać się niebezpiecznym katalizatorem politycznej dezintegracji państwa. Liberalizm gospodarczy nie znajduje dziś szerszego poparcia w Rosji. Rosyjski establishment i społeczeństwo opowiadają się za rozwijaniem gospodarki mieszanej, w której państwo, zwłaszcza jeśli chodzi o naturalne monopole, takie jak energetyka, przetwórstwo ropy naftowej i gazu ziemnego czy kolejnictwo, powinno dysponować znaczącą częścią własności [31]. W polityce energetycznej Rosja nie ma nic przeciwko inwestycjom zachodnim w sektorze naftowo-gazowym pod warunkiem, że te inwestycje nie zaszkodzą państwowej kontroli nad zasobami energetycznymi. Regulacje dotyczące własności zasobów czy kontroli transportu surowców nie mogą podważyć prymatu państwa w sektorze energetycznym, który zdaniem elit rosyjskich jest nienegocjowalny [32]. Oznacza to, że Rosja nawet podążając drogą rozwoju kapitalistycznego zachowa w przewidywalnej perspektywie charakter przeciwwagi wobec zachodniej hegemonii zwłaszcza Stanów Zjednoczonych, i nie stanie się częścią Zachodu [33].

Polityka wewnętrzna Rosji charakteryzuje się szczególną dbałością o bezpieczeństwo wewnętrzne. Znamienna jest też nieufność wobec organizacji pozarządowych, otrzymujących pomoc finansową z Zachodu. Dowodem na niepożądane wpływy państw zachodnich za pośrednictwem podmiotów niepaństwowych są kolorowe rewolucje, takie jak „Arabska wiosna” czy ukraiński „Euromajdan”. Rosja uznaje wspieranie organizacji pozarządowych za przejaw zewnętrznych ingerencji w sprawy suwerennych państw [34] oraz wprowadza systemowe środki przeciwko takim organizacjom (ustawa o organizacjach wypełniających funkcję agenta zagranicznego, ustawa o organizacjach pozarządowych niepożądanych na terytorium FR).

Charakterystyczną cechą rosyjskiej polityki zagranicznej jest współpraca gospodarcza i militarna z zastanymi reżimami typu autorytarnego (np. Libia, Syria), gwarantującymi wszakże względną stabilność w regionie oraz utrzymywanie społeczno-politycznego status quo. Na arenie międzynarodowej, szczególności w ramach grupy BRICS (Brazylia, Rosja, Indie, Chiny i RPA) widoczne jest dążenie do dedolaryzacji handlu międzynarodowego.

Regionalnym odzwierciedleniem instytucjonalnym strategii kontynentalnej jest Eurazjatycka Unia Gospodarcza (EUG) powołana do życia 29 maja 2014 roku przez trzy państwa założycielskie: Białoruś, Kazachstan i Rosję. Na początku 2015 roku przystąpiły do niej także Armenia i Kirgistan [35]. Traktat powołujący do życia EUG przewiduje poszerzenie dotychczasowej umowy celnej o swobodny przepływ kapitału, siły roboczej, towarów i usług. Określa też szereg kwestii dotyczących harmonizacji pomiędzy krajami członkowskimi, m.in. przepisów technicznych, handlu zagranicznego, wdrażania jednolitej taryfy celnej, środków ochrony rynków krajowych, regulacji rynków finansowych, polityki walutowej, spraw makroekonomicznych, współpracy w zakresie energii i transportu, ochrony własności intelektualnej, rolnictwa, przemysłu oraz budowania wspólnego rynku gazu ziemnego, ropy naftowej i produktów ropopochodnych, jak również leków oraz wyrobów medycznych [36].

Rosja ma bogate tradycje ideologizacji prowadzonej przez siebie polityki. Kiedyś była to misja cywilizacyjna wobec terytoriów eurazjatyckich. W czasach carskich i radzieckich – rozprzestrzenianie określonych wartości ideologicznych – prawosławia i komunizmu [37]. Także i dziś Rosja nie zrezygnuje ze swoich aspiracji misyjnych i przywódczych. Eurazjatyzm zdaje się być najbardziej nośną ideologią dla współczesnej Rosji. Brak pomysłu na europejskość Rosji – i to zarówno w niej samej, jak i na Zachodzie – dodatkowo popycha Rosję w tym kierunku [38]. Nowa, niezutylizowana jeszcze ideologia podkreśla wyjątkową misję dziejową Rosji, przez co stanowi dogodną podstawę światopoglądową dla państwa transkontynentalnego wybierającego „trzecią drogę” między Wschodem a Zachodem. Jej główną inspiracją jest idea narodowa jednak tak skonstruowana, aby mogła pasować do konglomeratu narodowościowego Rosji-Eurazji.

Podsumowując dokonane ustalenia należy zauważyć, że paralelnie do dwóch wyżej przedstawionych koncepcji politycznych i ideologii, istnieją dwie bazowe strategie traktowania przestrzeni geograficznej naszej planety i jej zasobów naturalnych. Te dwa projekty determinują specyfikę rozwoju regionów, kultur, cywilizacji, etnosów i systemów politycznych dążąc do umiejscowienia ich we własnym kontekście geopolitycznym. Oba te projekty zakładają własne makro-scenariusze zarządzania przestrzenią i bogactwami Ziemi, włączając w to cały cykl gospodarowania tj. poszukiwanie i rozpoznawanie złóż zasobów mineralnych, wydobycie surowców, ich przetwarzanie, dostawę i zbyt [39]. Oba systemy są zasadniczo porównywalne, kompatybilne, stanowiąc swoistą tezę i antytezę.

Upowszechnianie wiedzy o istnieniu szerokiego geopolitycznego kontekstu, stanowiącego podłoże ideologiczne dla podejmowania konkretnych decyzji politycznych, rozwiązań prawnych czy ustrojowych w Rosji i na Zachodzie pozwala na lepsze rozumienie mechanizmów dziejowych zachodzących tak w przeszłości, jak i współcześnie na „wielkiej szachownicy” świata.

Fot. finance.yahoo.com

______________________________
1. А. Дугин, Геополитыка природных ресурсов, http://federalbook.ru/files/TEK/Soderzhanie/Tom%2011/V/Dugin.pdf odczyt 24 marca 2014.
2. Н. А. Комлева, Геополитические ресурсы: попытка классификации, Пространство и время z 2013, nr 3, s.14.
3. Tamże.
4. D. Madejski, Spojrzenie z góry. Geopolityka jako nauka pomocnicza historii, http://geopolityka.net/geopolityka-jako-nauka-pomocnicza-historii/ odczyt 1 stycznia 2016
5. М. П. Кравченко, Углеводорные ресурсы как обект геополитического противоборства, Вестник МГЛУ, Выпуск 2 (688) / 2014, s. 112.
6. T. D. Mahan's, The Problem of Asia, Foreign Affairs, Apr 1935, Vol. 13 Issue 3. s. 464.
7. H. J. Mackinder, The Geographical Pivot of History, The Geographical Society, Vol. 23, No.4, (April 1904), 421-437, http://www.jstor.org/stable/pdf/1775498.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents odczyt 1 stycznia 2016
8. H. J. Mackinder, The Geographical Pivot of History, The Geographical Society, Vol. 23, No.4, (April 1904), 421-437, http://www.jstor.org/stable/pdf/1775498.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents odczyt 1 stycznia 2016
9. H. Kissinger, If You Can’t Hear the Drums of War You Must Be Deaf, Global Research, February 15, 2013, http://www.globalresearch.ca/accurate-satire-henry-kissinger-if-you-can-t-hear-thedrums-of-war-you-must-be-deaf/28610 odczyt 1 stycznia 2016
10. М. П. Кравченко, dz. cyt., s.113.
11. Word Energy Outlook 2010, Paris 2010, cyt. za T. Ekiert, Miejsce Rosji w systemie bezpieczeństwa energetycznego, [w:] Rosja w procesach globalizacji pod red. S. Bielenia, Warszawa 2013, s. 165.
12. „Dostęp do energii stanowi główne źródło politycznych wpływów”, Z. Brzeziński, Ameryka i świat: rozmowy o globalnym przebudzeniu politycznym, Łódź 2009, s. 203.
13. Tamże, s. 190.
14. T. Ekiert, Miejsce Rosji w systemie bezpieczeństwa energetycznego [w:] Rosja w procesach globalizacji pod red. S. Bielenia, Warszawa 2015, s. 171.
15. International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications (ISAAA) http://www.isaaa.org/resources/default.asp
16. М. П Кравченко, dz. cyt, s. 110.
17. R. Paradowski, Idea Rosji – Eurazji i naukowy nacjonalizm Lwa Gumilowa. Próba rekonstrukcji ideologii eurazjatyzmu, Warszawa 1996, s. 11.
18. Tamże.
19. R. Paradowski, dz. cyt. s.13.
20. R. Paradowski, dz. cyt. s. 12.
21. Tamże, s. 12.
22. Tamże, s. 156.
23. Tamże, s. 129.
24. R. Paradowski, dz. cyt. s. 58.
25. Tamże, s.155.
26. Tamże, s.118.
27. G. J. Pelica, Dyptyk rosyjski, Przegląd prawosławny z 2008 nr 2.
28. Список, численность и процентаж народов России http://www.opoccuu.com/narody.htm
29. Por. S. Bieleń, Rosja jako uczestnik procesów globalizacyjnych [w:] Rosja w procesach globalizacji pod red. S. Bielenia, Warszawa 2015, s. 27.
30. Rosja Putina. Leksykon pod red. A. Głowackiego, A. Stępień – Kuczyńskiej, Łódź 2004 s.7.
31. S. Bieleń, dz. cyt., s. 22.
32. Tamże, s. 28.
33. Tamże, s. 31.
34. Tamże, s. 30.
35. http://www.eaeunion.org/#info odczyt 1 stycznia 2016
36. S. Bieleń, dz. cyt., s. 30.
37. Tamże, s.17.
38. R. Paradowski, dz. cyt. s. 9.
39. А.Дугин, Геополитыка природных ресурсов, http://federalbook.ru/files/TEK/Soderzhanie/Tom%2011/V/Dugin.pdf odczyt 1 stycznia 2016

Czytany 5375 razy