poniedziałek, 27 styczeń 2020 19:45

Dr płk Eugeniusz Januła: UKŁAD WARSZAWSKI – ASPEKT POLITYCZNY

Oceń ten artykuł
(21 głosów)

Dr płk Eugeniusz Januła

Opinia publiczna powoli zapomina o zbrojnej formule panowania ZSRR w Europie Środkowo Wschodniej. Tą formułą był Układ Warszawski.

GENEZA POWSTANIA NOWYCH SOJUSZY WOJSKOWYCH I ICH CHARAKTERYSTYKA - NATO

Sytuacja jaka powstała w powojennej Europie spowodowała, że państwa, które uniknęły wpływów radzieckich, widziały konieczność zabezpieczenia się przed agresywnym niedawnym sojusznikiem. Już w marcu 1948 r. podpisany zostaje pakt brukselski na mocy, którego powstaje Unia Zachodnia. Unię tworzyły następujące państwa: Wielka Brytania, Francja, Belgia, Holandia, Luksemburg [1].

„Z inicjatywy amerykańskiej 4 kwietnia 1949 powołano Organizację Paktu Północnoatlantyckiego – NATO (North Atlantic Treaty Organization). Nastąpiło to podczas konferencji ministrów spraw zagranicznych w Waszyngtonie z udziałem 12 państw: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Kanady, Danii, Irlandii, Włoch, Holandii, Norwegii, Portugalii, Luksemburga; w 1952 r. do NATO przyjęto Grecję i Turcję.” (…) „Władzę naczelną paktu stanowiła Rada Ministerialna państw członkowskich, w składzie której znaleźli się ministrowie spraw zagranicznych, wojskowych i finansów. (…) Obok Rady Ministerialnej funkcjonowała Rada Stałych Przedstawicieli i organy cywilne NATO (…) Organizację wojskową NATO tworzył: Komitet Szefów Sztabów z udziałem szefów sztabów 15 państw, stałym organem był Komitet Zastępców Szefów Sztabów oraz Grupa Stała. Przy Komitecie Szefów Sztabów utworzono Akademię Wojskową Połączonych Sił Zbrojnych w Paryżu, Grupę Doradców do spraw lotniczych badań naukowych, Wojskowe Biuro Standaryzacji w Londynie, Komitet Koordynacji i wymiany informacji w Londynie i w Paryżu, Europejskie Biuro do spraw łączności telefonicznej (...)” [2].

W grudniu 1950 roku zostaje utworzone Naczelne Dowództwo Połączonych Sił Zbrojnych NATO z siedzibą pod Paryżem. Podzielono również potencjalne fronty na cztery teatry działań wojennych: Teatr Pólnocnoatlantycki, Teatr Środkowoeuropejski [3], Teatr Południowoeuropejski, Teatr Śródziemnomorski. Decydującą rolę pełnił Środkowoeuropejski Teatr Działań Wojennych. Powołano do życia zjednoczone siły lądowe, morskie i powietrzne. Na terenach państw sojuszniczych zaczęły powstawać bazy lądowe, lotnicze i morskie [4].

Od 1950 roku rząd Republiki Federalnej Niemiec starał się odbudować swoje siły zbrojne jako armię ochotniczą, co spotkało się z krytyką wielu państw europejskich, które pamiętały negatywne skutki zbytniego pobłażania w kwestii remilitaryzacji, jakie miały miejsce po 1933 roku w Niemczech. W 1952 roku Republika Federalna Niemiec odzyskała suwerenność i państwa Europy Zachodniej zawarły z nią układy sojusznicze, Dawne wojska okupacyjne stacjonwały nadal, ale jako sojusznicy [5]. Już 20 września 1954 roku Republika Federalna Niemiec została przyjęta do Unii Zachodnioeuropejskiej, a następnie stała się pełnoprawnym członkiem NATO. Republika Federalna Niemiec odzyskała też możliwość utworzenia własnej armii [6]. Warto przy okazji wspomnieć o innym państwie niemieckojęzycznym jakim jest Austria. Na jej terenie do 1955 roku również stacjonowały wojska radzieckie. Na mocy układu o neutralizacji Austrii podpisanego pomiędzy rządem radzieckim, a innymi mocarstwami, wojska radzieckie, co jest wydarzeniem bez precedensu, wycofały się z jej terenu [7].

Kryzys stosunków pomiędzy Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, a Stanami Zjednoczonymi pogłębił tzw praski zamach stanu z 1948 roku w wyniku którego całkowitą władzę w Czechosłowacji przejęła Komunistyczna Partia Czechosłowacji z Klementem Gottwaldem na czele. Wydarzenie to przyspieszyło konsolidacje państw bloku zachodniego [8].

GENEZA POWSTANIA NOWYCH SOJUSZY W BLOKU WSCHODNIM I ICH CHARAKTERYSTYKA

Pierwszym etapem konsolidacji państw bloku wschodniego było powołanie Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych i Robotniczych -Kominformu. Biuro zostało utworzone 27 wrzesnia 1947 roku na naradzie w Szklarskiej Porębie. W jego skład weszły wszystkie partie komunistyczne z krajów objętych wpływem sowieckim. Ponad to należały do niego partię z Włoch i Francji [9].

Kominform miał rozwijać współpracę, wymianę doświadczeń, koordynować wspólne działania. W rzeczywistości umożliwiał Stalinowi pełną kontrolę nad partiami komunistycznymi innych państw [10], „pojawiło się niebezpieczeństwo, że partie te będą szukać własnych dróg rozwoju, specyficznego „komunizmu narodowego”, niezgodnego z interesami Związku Radzieckiego” [11].

Początkowo swoją siedzibę Kominform miał w Belgradzie, ale po wykluczeniu z niego Jugosławii została ona przeniesiona do Bukaresztu. Jednak nie spełnił on swoich zadań i trzy lata po śmierci Stalina został rozwiązany [12].
Kolejnym etapem było powołanie do życia w 1949 roku Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, która miała służyć integracji gospodarczej państw, będących pod wpływem radzieckim. RWPG zwana również szczególnie w krajach zachodnich Komekonem (od słów ekonomia komunistyczna) była sowiecką odpowiedzią na tzw. Plan Marschalla.. Należały do niej nie tylko państwa europejskie, ale także azjatyckie (np. Mongolia), czy później amerykańskie (Kuba), które w wyniku przewrotów, czy narzuconych przez inne państwa rozwiązań stały się państwami demokracji ludowej. Tak więc ZSRR uzależnił ekonomicznie od siebie na wiele lat liczne państwa . Jednostką rozliczeniową został rubel transferowy, a także poprzez budowę gazociągów i ropociągów, integrację standardów technologicznych [13].

Jako ostatni etap scalania się bloku wschodniego można wymienić powstanie 14 maja 1955 roku Układu Obronnego zwanego Warszawskim. Była to niejako odpowiedź na przystąpienie RFN-u do NATO [14].
UW miał inny charakter niż NATO, główną rolę odgrywali w nim generałowce radzieccy. Oni też mieli pełny wgląd do zasobów armii sojuszniczych. „(...)Rosjanie otrzymywali wszelkie informacje na temat wojsk sprzmierzonych, ich organizacji, uzbrojenia, dyslokacji poszczególnych jednostek, personaliów wyższych dowódców, sami natomiast nie podawali żadnych danych dotyczących swych wojsk, nawet tych wchodzących (jakoby) w skład sił zbrojnych Układu. W radzieckim Sztabie Generalnym znane były plany mabilizacyjne i czynności państw Układu Warszawskiego związane ze stanem wojny, nie dzielono się jednak z sojusznikami zamierzeniami Armii Radzieckiej” [15]. Członkowie państw sojuszniczych zmuszeni byli kupować od ZSRR przestarzałą już broń, najnowszą posiadała tylko Armia Radziecka.

DOKTRYNA WOJENNA I STRUKTURA UKŁADU WARSZAWSKIEGO

Umowy, które obligują państwa do wojskowego współdziałania nazywano w historii dyplomacji traktatami sojuszniczymi bądź traktatami przymierza. Wyróżnić można trzy rodzaje takich traktatów:

a) zaczepne – obligowały one do brania udziału w akcjach napastniczych,

b) zaczepno- odporne – do wspólnego działania zarówno w przypadku napaści dokonanej przez jednego z sojuszników na inne państwo, jak i gdy sam sojusznik stanie się ofiarą takiego działania ze strony wroga,

c) odporne (obronne) – tworzono w celu niesienia sobie pomocy na wypadek ataku ze strony wrogich sił zewnętrznych [16].

Udzielenie jednak pomocy sojusznikowi zależne jest od określonego w umowie sojuszniczej zdarzenia, nosi ono miano casus foederis - co w tłumaczeniu oznacza zdarzenie , przypadek sojuszu. Przeważnie traktaty mówią w jakim zakresie i jakim sposobie tej pomocy należy udzielać – pomoc zbrojna, dostarczanie materiałów (np. surowców) koniecznych do prowadzenia działań wojennych, sprzęt wojskowy. Układ Warszawski w tym rozumieniu był regionalnym układem powołanym do samoobrony zbiorowej, w którym zgodnie z artykułem 4. Układu Warszawskiego każde państwo należące do sojuszu , w przypadku najazdu na innego sojusznika „ (…) zobowiązane jest do pomocy indywidualnej i w porozumieniu z innymi stronami układu, wszelkimi środkami jakie będzie uważało za niezbędne włączenie z zastosowaniem siły zbrojnej (...)” [17].

Według ustaleń polityczno-prawnych ,doktryna Układu Warszawskiego była defensywna. W rzeczywistości był on traktowany jako kontra na zagrożenia ze strony Paktu Północnoatlatyckiego -NATO, a głównie Stanów Zjednoczonych.Faktycznie zaś panstwa strony UW przygotowywaly się do wojny z państwami NATO. W ciągu pierwszych 10 lat doktryna Układu Warszawskiego oparta była de facto na radzieckiej formule , przeprowadzenia zaskakujących działań wojennych, jak uderzenia rakietowo-jądrowe, które łączono z szybkim natarciem celem natychmiastowego zajęcia terytorium wroga i uniemożliwienia mu kontynuowania działań wojennych. Miano tu na myśli także oprócz Europy Zachodniej także ,terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki. W latach 1966-1980 przyjęto możliwość kolejnego rozwoju działań, począwszy od użycia środków konwencjonalnych do broni masowego rażenia stosowanej na bardzo dużo skalę [18]. Początek lat 80 XX wieku przyniósł nową doktrynę, którą oparto o zasadę utrzymania gotowości do wykorzystania wszelkich form działań w czasie wojny [19]. Na samym początku powstania Układu Warszawskiego ,kolejni przywódcy ZSRR dążyli do tego by system komunistyczny opanował cały świat. Prowadzono w tym celu działania o charakterze politycznym i wojskowym [20]. Radziecka strategia wojenna obowiązująca w Układzie Warszawskim w tym czasie opierała się na doktrynie walki dwóch systemów społeczno-ekonomicznych tj. socjalizmu i kapitalizmu.

Społeczeństwa państw bloku wschodniego były przy tym przekonywane, że nie jest możliwa współpraca ze względu na wrogie nastawienie ze strony amerykańskich imperialistów i ich sprzymierzeńców związanych z Paktem Północnoatlantyckim. Stosowanie takiej retoryki, jak również wspieranie partii komunistycznych, radykalnych ruchów społecznych czy wręcz terrorystycznych działających w Europie, Azji czy w Ameryce Południowej świadczyły o rzeczywistych pobudkach ZSRR i państw związanych z UW. Doskonałym dowodem na pokazanie właściwego celu istnienia UW był fakt, że jego siły zbrojne miały charakter ofensywny, . Świadczy o tym dyslokacja wojsk ich uzbrojenie i wyposażenie, przewaga związkow pancernych oraz szczególne duża liczba środków przeprawowych [21].

Opracowane zostały polityczne zasady funkcjonowania Układu Warszawskiego. Należaly do nich [22]:

a) polityczna akceptacja zasady pokojowego współistnienia, podczas rozwoju cywilizacyjnego [23]. Pokojowe współistnienie miałó być swego rodzaju formułą współzawodnictwa pomiędzy socjalizmem i kapitalizmem [24],

b) zasada nieagresji i pokojowego załatwienia sporów międzynarodowych. Ta zasada wiązała się z zasadą pokojowego współistnienia jak i w formalnej doktrynie Układu Warszawskiego mówiąca o tym że nie można stosować siły, gróźb i zobowiązania się do załatwiania sporów międzynarodowych w pokoju [25],

c) zasada równouprawnienia i poszanowania suwerenności i integralności terytorialnej, Układ Warszawski miał być umową między sygnatariuszami w celu obrony wspólnych interesów [26].

d) zasada nieinterwencji [27]. Zasada ta formalnie różni się od doktryny NATO, ponieważ w państwach zachodnich aelementy doktryny posiadają sformułowanie które do tego dopuszcza [28],

e) zasada regionalizmu, która pozwala na powstawanie nowych układów lub organizacji regionalnych, Na podstawie tego można powiedzieć że, Układ Warszawski miał charakter regionalny ponieważ, należały do niego państwa graniczące [29] ze sobą lub też położone blisko siebie. Odmienna sytuacja jest w pakcie północnoatlantyckim, do którego należą państwa znajdujące się na równych kontynentach [30],

f) zasada zbiorowej samoobrony czyli system wzajemnej pomocy w przypadku agresji na którekolwiek państwo członkowskie [31]. Zasada ta obejmowała wszystkich członków UW czyli, Polskę, ZSRR, Czechosłowację Węgry, Bułgarię, Albanię, Rumunię i NRD [32].

g) zasada proletariackiego internacjonalizmu – została ona sformułowana dopiero w latach 70 XX wieku - na zasadzie protokołu z 21 czerwca 1974 roku – gdyż odnosiła się ona do stosunków wzajemnych między państwami socjalistycznymi.

Tu należy zaznaczyć że początkowo UW zakładał możliwość uczestniczenia w nim państw o różnych ustrojach społecznych i państwowych [33].

Funkcjonowanie Układu Warszawskiego dokładnie precyzowaly jego artykuły. Między innymi „Artykuł 3 układu przewidywał konsultacje państw „we wszystkich ważniejszych sprawach międzynarodowych dotyczących ich wspólnych interesów” oraz obowiązek niezwłocznej konsultacji stron „w każdym przypadku, gdy- zdaniem którejkolwiek z nich- powstanie groźba zbrojnej napaści na jedno lub kilka Państw Stron układu” „Artykuł 4 z koleii stwierdzał, że każde Państwo Strona, w przypadku napaści zbrojnej w Europie na jedno lub kilka Państw Stron układu (…) udzieli państwu lub państwom, na które dokonana została taka napaść, natychmiastowej pomocy (…) włączając stosowanie siły zbrojnej” „Artykuł 5 mówi o utworzeniu Zjednoczonego Dowództwa, artykuł 6 – o utworzeniu Doradczego Komitetu Politycznego. Artykuł 7 stwierdzał natomiast, że „układające się Strony zobowiązują się nie brać udziału w jakichkolwiek koalicjach lub sojuszach i nie zawierać żadnych porozumień, których cele pozostają w sprzeczności z celami niniejszego układu” [34].

Układ Warszawski został podpisany 14 maja 1955 roku i miał obowiązywać 20 lat, jednak w roku 1975 został przedłużony na 10 lat a następnie w roku 1985 na kolejne na 20 lat [35]. W strukturę Układu Warszawskiego wchodził Doradczy Komitet Polityczny i Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych Układu W toku współpracy w ramach Układu powołano również komitet ministrów spraw zagranicznych oraz komitet ministrów obrony.

Doradczy Komitet Polityczny, to główny organ polityczny, w jego skład wchodziły wszystkie państwa strony. Przewodniczyli mu kolejno przedstawiciele państw- członków tego Komitetu. Jego obrady odbywały się w stolicach sojuszników Układu Warszawskiego. Miał się zbierać w miarę potrzeb minimum dwa razy do roku. Do jego kompetencji należało prowadzenie konsultacji, rozwiązywanie spraw związanych z zadaniami układu, rozpatrywanie spraw dotyczących innych organów układu oraz tworzeniem organów pomocniczych. Wszelkie decyzje Doradczego Komitetu Politycznego obowiązywały automatycznie wszystkie państwa członkowskie, Od 1976 roku został on poprzez powołanie Komitetu Ministrów Spraw Zagranicznych w pewnym sensie pozbawiony części obowiązków. Dotyczyły one przede wszystkim problemów bezpieczeństwa i współpracy w Europie. Rezultaty przeprowadzanych konsultacji ogłaszano w formie deklaracji, oświadczeń, apeli. W czasie istnienia Układu Warszawskiego przyjęto między innymi następujące dokumenty [36]:

- deklaracja praska z 28 stycznia 1956 roku, w której zawarte są propozycje dotyczące utworzenia w Europie strefy ograniczenia i kontroli zbrojeń,

- deklaracja moskiewska z 24 maja 1956 roku, która umawia całokształt sytuacji międzynarodowej jak i określa ustosunkowanie się członków Układu Warszawskiego względem omówionych zagadnień jak i zawierająca projekt paktu o nieagresji między państwami należącymi do Układu Warszawskiego a członkami Paktu Północnoatlantyckiego,

- deklaracja moskiewska z 4 lutego 1960 roku, która miała na celu omówienie sytuacji międzynarodowej, głównie skupiając się na stosunkach wschód-zachód i problemem rozbrojenia, a także mówiąca o stosunku państw członkowskich do problemu niemieckiego jak i zawarcia pokoju z Niemcami,

- komunikat warszawski z 20 stycznia 1965 roku, dotyczący polityki Stanów Zjednoczonych względem państw Ameryki Łacińskiej oraz Azji, komunikat ten również potępiał działania RFN w celu uzyskania dostępu do broni atomowej jak i ostrzegający przed planami utworzenia wielostronnych sił nuklearnych w ramach NATO [37].

- komunikat o posiedzeniu Doradczego Komitetu Politycznego który miał miejsce w Moskwie 20 sierpnia 1970 roku, na spotkaniu szczególną uwagę poświęcono aktualnej sytuacji Europy, stwierdzono że podpisany 12 sierpnia 1970 roku układ pomiędzy związkiem radzieckim a RFN jest ważnym krokiem do uspokojenia i unormowania napiętej sytuacji w Europie,

- Podczas berlińskiego posiedzenia Komitetu 2 grudnia 1970 roku zostały przyjęte następujące dokumenty, oświadczenie w sprawie umocnienia bezpieczeństwa i rozwoju pokojowej współpracy w Europie, oświadczenie w związku z zaostrzeniem sytuacji w rejonie Indochin, oświadczenie w sprawie pokoju i bezpieczeństwa na bliskim wschodzie oraz oświadczenie w sprawie Gwinei,

- dokumenty które zostały przyjęte na bukareszteńskim posiedzeniu Komitetu z 26 listopada 1976 roku to deklaracja nowych perspektyw odprężenia międzynarodowego i o umocnieniu bezpieczeństwa i rozwoju współpracy w Europie , apel państw UW i projekt układu między sygnatariuszami Aktu Końcowego KBWE [38].

Na początku lat 70. XX wieku przedstawiciele państw europejskich wskutek zabiegów min członków Układu Warszawskiego zwołali konferencję w Helsinkach. Poświęcona była ona zagadnieniom związanym z bezpieczeństwem w Europie [39]. W trakcie jej trwania wypracowano i podpisano Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Został on podpisany przez 33 państwa europejskie oraz USA i Kanadę. Akt końcowy składał się z czterech części, z których każda poświęcona była różnym zagadnieniom. Pierwsza część dotyczyła spraw bezpieczeństwa europejskiego w której zawarta była deklaracja zasad stosunków między państwami i dokument dotyczący środków budowy zaufania, w druga część dotyczy problemów współpracy gospodarczej, naukowej i technicznej jak i ochrony środowiska człowieka, trzecia część omawia sprawy współpracy humanitarnej w innych dziedzinach, w ostatniej części mowa o kontynuacji prac konferencji [40].

Kolejnym ważnym organem Układu Warszawskiego był Komitet Ministrów Obrony. Do jego kompetencji należały wszelkie zagadnienia dotyczące zdolności obronnej opisywanego układu. W trakcie jego istnienia zajmował on dominującą pozycję względem innych organów związanych z wojskiem [41].

2.3 ZJEDNOCZONE DOWÓDZTWO SIŁ ZBROJNYCH

Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych Układu było stałym organem dowodzenia, jego podstawą prawną stanowił art.5 Układu Warszawskiego: „(...)Układające się Strony porozumiały się w sprawie utworzenia Zjednoczonego Dowództwa tych swoich sił zbrojnych, które zostaną wydzielone, zgodnie z porozumieniem między Układającymi się Stronami, do dyspozycji tego Dowództwa, działającego na podstawie wspólnie ustalonych zasad. Układające się Strony podejmują również inne uzgodnione środki, niezbędne do wzmocnienia ich obronności, w celu ochrony pokojowej pracy ich narodów, zabezpieczenia nietykalności granic i obszarów oraz zapewnienia obrony przed ewentualną agresją(...)” [42]. oraz komunikat o utworzeniu zjednoczonego dowództwa. Pierwszy statut został zatwierdzony na praskim posiedzeniu w 1956 roku, nowy zaś w Budapeszcie 1969 roku. Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych Układu składało się z Naczelnego Dowódcy oraz jego zastępców. Naczelny Dowódca był mianowany i dymisjonowany na drodze porozumień. Był to organ o kompetencjach ściśle wojskowych, którego zadaniem było dowodzenie i kierowanie Zjednoczonymi Siłami Zbrojnymi,oraz przygotowywaniem akcji wojskowej w przypadku napaści. Naczelne Dowództwo organizowało także manewry wojskowe . W ciągu lat istnienia Układu Warszawskiego stanowisko Naczelnego Dowódcy sprawowali tylko i wyłącznie radzieccy marszałkowie [43]: Iwan Koniew (1955-1960), Andriej Greczko (1960-1967), Iwan Jakubowski (1967-1976), Wiktor Kulikow (1976-1989), Piotr Łaszyn (1989-1991) [44].

Szef Sztabu UW był mianowany przez rządy państw członków układu. Siedzibą Sztabu była tylko i wyłącznie Moskwa. W 1969 roku została powołana Rada Wojskowa Zjednoczonych Sił Zbrojnych w skład której wchodzili zastępcy Naczelnego Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych i szefowie sztabów państw członkowskich. Specjalne funkcje pełnił Komitet Techniczny, który zajmował się standaryzacją, modernizacją sprzętu wojskowego oraz uzbrojenia będącego na stanie armii państw-członków układu.

Zjednoczone Siły Zbrojne składały się z wojsk wydzielonych z poszczególnych państw Układu Warszawskiego. Kontyngenty wojskowe uzgadniane były w wyniku dwustronnych rozmów pomiędzy rządem ZSRR, a pozostałymi rządami państw członkowskich. Uzgodnienia takie dokonywane były raz na pięć lat. W czasie pokoju w skład Zjednoczonych Sił Zbrojnych wchodziły wytypowane jednostki będące na wysokim poziomie gotowości bojowej. W skład Zjednoczonych Sił Zbrojnych wchodziły wojska następujących państw:

a) Polska Rzeczypospolita Ludowa – łącznie 20 dywizji w tym 5 pancernych,

b) Czechosłowacka Republika Socjalistyczna 11 dywizji w tym 6 pancerne,

c) Niemiecka Republika Demokratyczna 11 dywizji w tym 2 pancerne,

d) Ludowa Republika Bułgarii 9 dywizji,

f) Rumuńska Republika Ludowa 8 dywizji w tym 2 pancerne,

g) Węgierska Republika Ludowa 8 dywizji wojsk lądowych [45],

Ponad to w skład Zjednoczonych Sił zbrojnych wchodziły również 4 grupy/fronty/ wojsk armii radzieckiej rozmieszczone na terytorium NRD, Czechosłowacji, Polski i Węgier, Do roku 1958 stacjonowały wojska radzieckie również na terenie Rumunii. ( Zachodnia grupa wojsk w NRD, Centralna grupa wojsk w Czechosłowacji, Północna grupa wojsk w Polsce, Południowa grupa wojsk na Węgrzech).

Wszelkie zasady rozmieszczenia wojsk radzieckich i ich prawa z tym związane uregulowane zostały w umowach dwustronnych pomiędzy ZSRR, a danym państwem członkiem układu. Były min. następujące umowy: umowa pomiędzy rządem PRL a rządem ZSRR o statusie wojsk radzieckich czasowo stacjonujących w Polsce z 17 grudnia 1956 roku oraz odpowiednie umowy ZSRR-NRD z 1957 roku, ZSRR-Rumunia z 1957 roku, ZSRR-Węgry z 1957 roku ZSRR-Czechosłowacja, polsko-radziecka umowa z 17 grudnia 1956 roku poprzedzona polsko-radziecką deklaracją z 18 listopada 1956 roku [46].
Dodatkowo w czasie wojny w skład Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego wchodziły wojska z zachodnich okręgów wojskowych ZSRR. Wojska państw członków Układu Warszawskiego posiadały w czasie pokoju tylko broń konwencjonalną, jedynie Związek Radziecki miał w swoim posiadaniu broń jądrową [47].

Na samym początku czyli w połowie lat piędziesiatych XX wieku, Układ Warszawski dysponował tylko 200 bombami jądrowymi podczas gdy NATO posiadało już 3067 takich ładunków. W momencie rozpadu wyżej wymienionego układu, zasoby ZSRR wzrosły do 28595 ładunków jądrowych, Broń wymieniona powyżej była składowana także na terenie kilku państw członkowskich, między innymi na terenie NRD, PRL, Czechosłowacji, Węgier i Rumuni. Broń jądrowa w Polsce była składowana w trzech radzieckich jednostkach wojskowych w Templewie, Brzeźnicy i w Podborsku. W przypadku wojny broń ta miała być wydana polskim jednostkom rakietowym/Brygadom rakiet taktyczno operacyjnych/ celem niszczenia dużych zgrupowań wojsk przeciwnika. Również jednostki armii radzieckiej wchodzące w skład północnej grupy wojsk stacjonujące na terenie Polski posiadały na własny użytek amunicje jądrową [48].
Na terytorium Europy stacjonowało 3.573 tys. żołnierzy,wchodzących w skład sił zbrojnych UW, Dla porównania armia NATO liczyła 3660 tys. żołnierzy na terenie Europy i Turcji. Podobna była liczba samolotów bojowych, jednak NATO posiadało więcej bombowców (proporcje 1:1,5), samolotów sił morskich (proporcje 1:2,4), śmigłowców bojowych (proporcje 1:1,9) .W podobnej proporcji UW miał przewagę w czołgach. Jednak UW miało więcej myśliwców i bojowych wozów piechoty (proporcje 1:1,5), jak również taktycznych rakiet jądrowych (proporcje 1:12). NATO natomiast posiadało więcej rakiet przeciwpancernych (proporcje 1:1,6) oraz pocisków artyleryjskich z ładunkiem jądrowym [49]. Wynika z tego, że oba sojusze miały porównywalne potencjały militarne z przewagą UW w zakresie broni konwencjonalnej jak i niekonwencjonalnej [50].

Szczególną rolę w ramach UW odgrywało Wojsko Polskie. Wynikało to z faktu, że była to druga co do wielkości armia, po armi radzieckiej, w układzie. Na wypadek wojny został opracowany plan operacyjny tworzący tzw. „front polski”czyli w nomenklaturze UW .III Front Zachodni W jego skład wchodziłu tównież wojska z ZSRR,. Miał on wykonywać działania ofensywne na kierunku północne Niemcy i Dania.51Ważną role odgrywało też samo położenie Polski. Jej terytorium mogło być wykorzystane jako miejsce przegrupowań wojsk oraz stanowić bazę zaopatrzenia. W planach operacyjnych UW Polska miała być swego rodzaju mostem, przez który mogły się poruszać walczące armie [52].

WYKORZYSTANIE WOJSK UKŁADU WARSZAWSKIEGO W EUROPIE WSCHODNIEJ – OPERACJA „DUNAJ”

Czechosłowacja była krajem, który pozostawał w zasadzie w okresie stalinowskim.Personalnie wiązało to się z osobą Antonina Novotnego,który od śmierci Klementa Gotwalda ,pełnił funkcję dyktatora w swoim kraju

Jednak w drugiej połowie lat sześćdziesiątych XX wieku rozpoczęły się procesy demokratyzacji. Nowy program partii głosił między innymi zniesienie cenzury, istnienie niezależnych stowarzyszeń. Sekretarzem KPCZ został zwolennik demokratycznych przemian Aleksander Dubczek. W tej sytuacji pozostałe państwa bloku wschodniego, po wielokrotnych próbach namowy władz Czechosłowacji do zaniechania tego procesu podjeły decyzje o wkroczeniu na teren Czechosłowacji. Zanim jednak wojska Układu Warszawskiego wkroczyły na teren Czechosłowacji Dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego, marszałek Iwan Jakubowski, w trakcie swojej wizyty w Pradze, przekonał władze czechosłowackie do przeprowadzenia ćwiczeń wojsk Układu Warszawskiego pod kryptonimem „Szumawa”. Ćwiczenia były te praktyczną okazją do przygotowania inwazji. Stanowiły również formę nacisku na władzę Czechosłowacji [53].

20 sierpnia 1968 roku wojska pięciu państw członków UW wkroczyły na terytorium Czechosłowacji. Jako powód tego najazdu dowódcy państw UW podawali cynicznie prośbę działaczy partyjnych i państwowych Czechosłowackiej Republiki Ludowej.

Ze strony armii czechosłowackiej wojska UW nie napotkały na żaden opór jedynie spontaniczne akty ludności cywilnej która budowała barykady, zamalowywała tablice informacyjne, paliła opony co było szczególnie niebezpieczne dla transportu paliwa, świadczyło to o niechcianej interwnencji wojskowej. W skład wojsk które najechały Czechosłowację wchodziły wojska radzieckie,polskie, oddziały wojsk węgierskich, NRD-owskich bułgarskich, w ataku nie brały udziału wojska z Rumunii [54].

W trakcie operacji „Dunaj” Wojskami Polskimi dowodził gen. Florian Siwicki, a nad całością sprawował dowództwo generał armii radzieckiej Iwan Pawłowski. . 90 osób zostało zabitych a 800 rannych. Społeczeństwo czechosłowackie nie mogło pogodzić się z tą agresją jeszcze przez wiele miesięcy dochodziło do strajków i manifestacji [55].

W ramach protestu młody student Jan Palach dokonał aktu samospalenia, a jego pogrzeb stał się wielką manifestacją patriotyczną. Śmierć ta ogromnie wstrząsnęła społeczeństwem, które ponownie zaczęło protestować przeciwko zaistniałej sytuacji [56]. Doskonałym przykładem będzie tekst deklaracji którą złożyli górnicy czescy w styczniu 1969 roku. „Jest to pierwszy w Europie wypadek takiego czynu który został dokonany jako rozpaczliwy protest przeciw bezprawiu, dokonanemu na małym narodzie. Nie dopuścimy do zlekceważenia bohaterskiego czynu, będącego wyrazem czystego patriotyzmu, w dążeniu do przebudzenia sumienia świata w obronie praw człowieka. Czyn ten jest oskarżeniem dzisiejszych czasów, w których młode pokolenie nie widzi wyjścia z obecnej sytuacji. Jan Palach stał się symbolem tych, którzy nie chcą i nie będą żyć w niewoli. Jan Palach naprawdę nie jest osamotniony w swych poglądach; również i on w ostatnich chwilach zrozumiał, że dla sprawy wolności trzeba przede wszystkim żyć a nie poddawać się przemocy i bezprawiu. Towarzysze. Nie dopuścimy aby młodzi ludzie musieli nas zmuszać do konsekwentnej realizacji polityki socjalizmu z ludzką twarzą ofiarą swego życia. Kierujmy się słowami dr. M. Tyrse: W jedności siła i Świat się tam poruszy gdzie natrze największa siła, dążmy wspólnie z młodzieżą przede wszystkim do: -zniesienia cenzury; -ograniczenia rozpowszechniania i wydawania pisma „Zprawy” i istnienia radiostacji „Wełtawa”; -przyspieszenia przeprowadzenia wyborów do wszystkich organów przedstawicielskich; -prawdziwej, szybkiej i pełnej informacji w obu kierunkach; -przyspieszenia zakończenia reformy ekonomicznej i polepszenia sytuacji gospodarczej naszego państwa. Jesteśmy w pełni zgodni z wypowiedzą przewodniczącego Związku Studentów Czech i Moraw, ogłoszoną przez telewizję dnia 19 bm. i żądamy aby Komitet Centralny naszego związku zawarł ze związkiem studentów umowę w myśl deklaracji zjazdowej. Przyrzekamy SVS przedłożyć rektorowi Uniwersytetu Karola propozycję przyznania studentowi Janowi Palachowi doktoratu h.c. in memoriam. Pamięć Jana Palacha uczcimy w dzień jego pogrzebu 5-minutową ciszą na naszym oddziale, minutowym włączeniem wszystkich syren i wywieszeniem flag państwowych opuszczonych do połowy masztu. W pogrzebie Jana Palacha weźmie udział 21-osobowa delegacja północnoczeskich górników. Oddziałowa rada górników(…)” [57].

Zwolenników reform aresztowano i zmuszono do podpisania tzw. porozumienia. Demokratyczne reformy zostały zahamowane a ówczesny pierwszy sekretarz KC KPZR Leonid Breżniew de facto wprowadził doktrynę zwaną od jego nazwiska doktryną Breżniewa przyzwalającą na interwencje wojskową w państwach bloku wschodniego w sytuacji gdy ustrój socjalistyczny miałby być zagrożony [58]. Stanowisko pierwszego sekretarza KPCZ objął całkowicie zależny od Moskwy Gustaw Husak [59].

Władze Czechosłowacji zapomniały że nie tak prosto jest opuścić „blok wschodni” o czym w 1956 roku przekonały się już Węgry. Tam również próbowano na fali po stalinowskiej odwilży demokratyzacji życia. Zakończyło się to wkroczeniem wojsk radzieckich którym czoło stawili powstańcy wspierani przez regularną armię.

ZAKOŃCZENIE

II wojna światowa na blisko 50 lat podzieliła Europę na dwa wrogo nastawione do siebie obozy. Europa Zachodnia skupiona była wokół NATO i EWG a Europa Wschodnia wokół Układu Warszawskiego i RWPG. Układy te w wyniku tzw. „zimnej wojny” były w stałej gotowości bojowej.

Istotną różnicą w funkcjonowaniu Układu Warszawskiego była jego całkowita zależność pod każdym względem od Związku Radzieckiego. Można by rzec, że było to swego rodzaju narzędzie do zastraszenia trzymania w ryzach potencjalnych wrogów demokracji ludowej. Jednocześnie zachowywano wszelkie pozory demokratyczności tego paktu. Był on dobrowolnie podpisany przez jego członków, z zachowaniem odpowiednich regulacji każde państwo miało możliwość jego wypowiedzenia.

Rok 1989 był rokiem wielu zmian, w trakcie szczytu Układu Warszawskiego w Bukareszcie uznano prawa państw do prowadzenia własnej niezależnej polityki. Było to odejście od funkcjonującej od lat „Doktryny Breżniewa”, oznaczało praktycznie początek końca istnienia tego prawie 50 lat porozumienia. W roku 1990 wojska radzieckie uznawane przez społeczeństwa bloku wschodniego za okupacyjne, opuściły tereny NRD, Węgier, Czechosłowacji i Polski. 1 października 1990 roku ministrowie spraw zagranicznych państw – członków Układu Warszawskiego wyrazili zgodę na rozwiązanie formacji wojskowych. W czasie szczytu Konferencji Bezpieczeństwa I Współpracy W Europie (KBWE) która odbyła się Paryżu państwa UW i paktu północnoatlantyckiego zawarły Układ O Ograniczeniu Zbrojeń Konwencjonalnych ogłosiły także zaniechanie wrogości między nimi. 1 lipca 1991 roku Układ Warszawski został ostatecznie rozwiązany. Jego likwidacja miała istotny wpływ na przemysł obronny w państwach byłego bloku wschodniego powodując zamknięcie wielu zakładów z tą gałęzią przemysłu, jako przykład może posłużyć huta w Stalowej Woli.

BIBLIOGRAFIA

Wydawnictwo zwarte
Bednarz.J.Litwinienko,.M.Historia.Wyd Morskie.Gdynia.2008
1.Czubiński A.: Historia powszechna XX wieku. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2003
2.Davies N.: Europa Rozprawa historyka z historią. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1998
3.Frelek R.: Historia zimnej wojny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971
4.Januła.E.W cieniu czerwonej gwiazdy.Plik.Katowice.2016
5.Karpiński J.: Słownik. Polska Komunizm Opozycja. Warszawa: Wydawnictwo Most, 1988
6.Konstytucja PRL-u uchwalona przez sejm ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1988
7.Mrcinkowski.A.Polska w Ukladzie Warszawskim.Warszawa.1986.KAW
8.Pronobis.W.Polska i .swiat.w XX wieku.Warszawa.Wyd.Editiones.1990
9. Zawadzki T., Gumkowski M., Bendyk E., Bokłażec J.: Od Hitlera do Eisnhowera. Wielka mowa historii. Warszawa: Wydawnictwo Polityka, 2007
10. Układ Warszawski. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986
11. Polskie przedwiośnie. Dokumenty.Paryż, 1969
12.. Sobańska-Bondaruk M., Lenard S.B.: Wiek XX w źródłach, Warszawa, 2002
13.Stefanowicz.J.Świat w trzydziestu odsłonach.KiW.Warszawa.1976
14. Turlejska M.: Zapis pierwszej dekady. Wydawnictwo Ksiązka i Wiedza, 1972
15.Tyranowaki.J.Układ Warszawski.Lublin.Wyd.LUBELSKIE.1983

Wydawnictwa ciągłe
1. Kałużny R.: Układ Warszawski 1955-1991, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych nr 1, 2008
Wydawnictwa elektroniczne
1.http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19550300182
2. https://ciekawostkihistoryczne.pl/category/epoka/1939-1945/
3. https://twojahistoria.pl/2018/03/03/nowy-rozbior-polski-wszystko-co-trzeba-wiedziec-o-konferencji-jaltanskiej
4. https://dzieje.pl/aktualnosci/rozpoczecie-konferencji-aliantow-w-poczdamie
5. http://karolginter.pl/niemcy.htm
6.http://stosunki-miedzynarodowe.pl/historia/843-konferencja-w-poczdamie-uczestnicy-przebieg-postanowienia
7. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/paryskie-traktaty-pokojowe-1947;3954701.html
8. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Organizacja-Narodow-Zjednoczonych;3951685.html
9. http://www.unic.un.org.pl/poznaj_onz/glowne_organy.php
10.http://www.wos.net.pl/stosunki-zsrr-usa-zimna-wojna.html
11.https://speakola.com/political/winston-churchill-sinews-of-peace-1946
12.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Trumana-doktryna;3989427.html
14. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Marshalla-plan;3938082.html
15. https://en.wikipedia.org/wiki/Cold_War
16.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/brukselski-traktat;3881145.html
17.https://pl.wikipedia.org/wiki/Praski_zamach_stanu_1948
18.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Biuro-Informacyjne-Partii-Komunistycznych-i-Robotniczych;3878107.html
19.https://nowahistoria.interia.pl/kartka-z-kalendarza/news-27-wrzesnia-1947-r-decyzja-o-powolaniu-biura-informacyjnego-,nId,1512314
20.https://pl.wikipedia.org/wiki/Kominform
21. https://histmag.org/jak-powstal-i-funkcjonowal-Uklad-Warszawski-5690
22.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/poczdamska-konferencja;3958665.html
23.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/zelazna-kurtyna;4002896.html
24.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/zimna-wojna;4001555.html
25.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Organizacja-Paktu-Polnocnoatlantyckiego;3951696.html
26.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Biuro-Informacyjne-Partii-Komunistycznych-i-Robotniczych;3878107.html
27.http://ciml.250x.com/archive/hoxha/polish/enwer_hodza_albanska_partia_pracy_w_walce_przeciwko_rewizjonizmowi_chruszczowowskiemu_pl.pdf
28. https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_Warszawski
29.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Konferencja-Bezpieczenstwa-i-Wspolpracy-w-Europie;3924898.html
29.https://www.szkolnictwo.pl/szukaj,Układ_Warszawski#Dow.C3.B3dcy_Zjednoczonych_Si.C5.82_Zbrojnych
30.https://histmag.org/Praska-Wiosna-a-Operacja-Dunaj-cz.-I-1984
31.https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Brezniewa-doktryna;3880656.html
32.https://teologiapolityczna.pl/tomasz-burzynski-polski-przemysl-zbrojeniowy-reaktywacja
33.http://phw.org.pl/polski-przemysl-obronny-w-latach-1989-2013/
34.Restruktyzacja polskiego przemysłu zbrojeniowego [online]http://prace-kgp.up.krakow.pl/article/view/584/476
36.https://dzieje.pl/aktualnosci/porozumienia-sierpniowe-i-powstanie-nszz-solidarnosc
37. https://pl.wikipedia.org/wiki/Ryszard_Kukliński
38.https://en.wikipedia.org/wiki/Exercise_Zapad-81
39.https://pl.wikipedia.org/wiki/Stan_wojenny_w_Polsce_(1981–1983)
40.https://13grudnia81.pl/sw/historia/rozdzialy/6689,Wprowadzenie-stanu-wojennego.html

Przypisy:
1 https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/brukselski-traktat;3881145.html [dostęp 13.07.2019].
2 Czubiński A.: op.cit., s. 509.
3 ibidem
4 ibidem, s. 510.
5 ibidem, s. 512.
6 ibidem, s. 533.
7 ibidem, s. 521.
8 https://pl.wikipedia.org/wiki/Praski_zamach_stanu_1948 [dostęp 18.07.2019]
9 https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Biuro-Informacyjne-Partii-Komunistycznych-i-Robotniczych;3878107.html [dostęp14.07.2019]
10 https://nowahistoria.interia.pl/kartka-z-kalendarza/news-27-wrzesnia-1947-r-decyzja-o-powolaniu-biura-informacyjnego-,nId,1512314 [dostęp 14.07.2019]
11 Pronobis W.: Polska i świat w XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo Editiones Spotkania 1990, s.358.
12 https://pl.wikipedia.org/wiki/Kominform [16.07.2019]
13 Karpiński J.: Słownik. Polska Komunizm Opozycja. Warszawa: Wydawnictwo Most 1988, s. 225.
14 https://histmag.org/jak-powstal-i-funkcjonowal-Uklad-Warszawski-5690 [dostep 22.07.2019]
15 Czubiński A.: op. cit., s. 534.
16 Tyranowski J.: op. cit., s. 15.
17 ibidem, s. 16-18.
18 Kałużny R.: Układ Warszawski 1955-1991, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych 2008 nr 1, s.193.
19 https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_Warszawski [dostep 03.08.2019]
20 Kałużny R.: op. cit., s.192.
21 ibidem, s.194.
22 Tyranowski J.: op. cit., s. 11.
23 Marcinkowski A.: Układ Warszawski. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza 1986, s. 29.
24 ibidem, s. 30.
25 ibidem, s. 31.
26 ibidem
27 ibidem, s. 33.
28 ibidem, s. 34.
29 ibidem
30 ibidem, s. 35.
31 ibidem
32 ibidem, s. 36.
33 ibidem
34 Karpiński J.: op. cit., s.284-285.
35 Tyranowski J.: op. cit. , s. 8.
36 ibidem, s. 26-28.
37 ibidem, s. 29.
38 ibidem, s. 30.
39 Marcinkowski A.: op. cit., s. 71.
40 https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Konferencja-Bezpieczenstwa-i-Wspolpracy-w-Europie;3924898.html [dostep 10.08.2019]
41 Tyranowski J.: op. cit., 34.
42 ibidem, s. 69.
43 Ibidem, s. 34-35.
44https://www.szkolnictwo.pl/szukaj,Układ_Warszawski#Dow.C3.B3dcy_Zjednoczonych_Si.C5.82_Zbrojnych [dostep 13.08.2019]
45 E.Januła.Wcieniu czerwonek gwiazdy.Wyd.Plik.Katowice.2016.s.36-48
46 ibidem, s.38.
47 Ibidem.s.76
48 https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_Warszawski [dostęp 14.08. 2019]
49 Kałużny R.: op.cit., s. 197.
50 ibidem, s 198.
51 E.Januła…s.124-129
52 ibidem, 196-197
53 https://histmag.org/Praska-Wiosna-a-Operacja-Dunaj-cz.-I-1984 [dostep. 20.08.2019].
54 Davies N.: op. cit., s. 1179.
55 Czubiński A.: op. cit., , s. 591.
56 ibidem, s. 592.
57 Polskie przedwiośnie. Dokumenty.Paryż 1969, s. 134
58 https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Brezniewa-doktryna;3880656.html [dostęp 17.08.2019]
59 Pronobis W.: op. cit., s. 450.

Czytany 2433 razy Ostatnio zmieniany poniedziałek, 27 styczeń 2020 19:51