poniedziałek, 12 lipiec 2010 08:34

Arkadiusz Jędraszka: Wymiana handlowa Federacji Rosyjskiej - globalna czy lokalna?

Oceń ten artykuł
(2 głosów)

alt  dr Arkadiusz Jędraszka

Rosja zmierza w kierunku gospodarki rynkowej i demokracji parlamentarnej nie zawsze rozumianej w taki sam sposób jak choćby gospodarki państw Unii Europejskiej. Można zatem różnie oceniać poziom sterowalności tej gospodarki oraz jej etatyzm, ale jest to gospodarka o pokaźnym rynku wewnętrznym i działająca dość sprawnie. Gospodarka Federacji Rosyjskiej zaliczana jest do 10 najważniejszych gospodarek światowych.

Według grupy inwestycyjnej Goldman Sachs gospodarka Federacji Rosyjskiej należy do grupy gospodarek wschodzących BRIC (Brazylia, Rosja, Indie, Chiny), które w perspektywie do 2050 roku mogą stać się kluczowymi graczami. Goldman Sachs przewiduje, iż w tej perspektywie PKB Rosja może przewyższać PKB Niemiec, Wielkiej Brytanii, Włocz czy Francji[1]. Taka możliwość istnieje o ile istnieć będą zmiany w strukturze handlu zagranicznego i gospodarka rosyjska osiągać będzie wzrost. Interesujące jest przeanalizowanie struktury handlu zagranicznego oraz udziału poszczególnych sektorów gospodarki w eksporcie i imporcie.

Do połowy lat 90-tych XX wieku spadek PKB wyniósł 40% w stosunku do 1991 roku[2]. Rozpad Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej przy destabilizacji ekonomiczno-politycznej doprowadził i spowodował spadek wymiany handlowej z zagranicą. Okres 1991-1992 to spadki w eksporcie jak i imporcie Rosji. Eksport spadł odpowiednio 28.4% i 16.7%, a import 45.6% i 16.85%. Surowce energetyczne dominowały w eksporcie w okresie 1992-1997. Sprzedaż surowców w relacji do innych towarów eksportowych miała się bardzo dobrze, gdyż załamanie w sektorze energetyczno-surowcowym wyniosło 24% przy 66% spadku produkcji w skali całej gospodarki[3]. Mimo nadwyżki eksportowej[4] Rosja nie potrafiła sobie poradzić z recesją czy niewydolnością innych sektorów gospodarki. Dalszymi objawami była hiperinflacja, spadek dochodów ludności oraz spadek inwestycji.

W celu ukazania jaśniejszego obrazu gospodarki należy dodać liczne przypadki korupcji i błędy prywatyzacji[5]. Rok 1997 był pierwszym rokiem w którym zauważono wzrost gospodarczy od 1991 roku – 1.4%. Niestety rok później nastąpił kryzys w gospodarce którego jedną z przyczyn było zaprzestanie ochrony waluty krajowej przez Bank Centralny Rosji. Źódła kryzysu były też inne: spadek zapotrzebowania na ropę, gaz ziemny czy nikiel lub aluminium, zadłużenie gospodarki, niesprawny system bankowy oraz problemy polityczne.

W latach 1999-2006 gospodarka Rosji odnotowała wzrost PKB o 6,7% co stanowiło więcej niż światowa stawka przeciętna dla tego samego okresu. Jednak wzrost gospodarczy oparty był na sprzedaży środków energetycznych. Eksport bogactw naturalnych oraz niewielki udział kapitału ludzkiego to charakterystyczne cechy gospodarki Federacji Rosyjskiej. Przy tym największym beneficjentem wzrostu gospodarczego byli mieszkańcy największych miast, a szczególnie Moskwy. W celu ukazania właściwego obrazu kraju należy dodać, iż państwo to charakteryzuje się największą dynamiką wzrostu rozwarstwienia społecznego.

Ożywienie gospodarki po 1998 roku okazało się trwalsze niż początkowo zakładano. Rok 2000 to wzrost PKB o 10% czego powodem były korzystne zmiany w handlu zagranicznym spowodowane wzrostem zaopatrzenia na surowce energetyczne. Był to rok rekordowy. Następnie okres 2001-2002 to spadek tempa wzrostu gospodarczego, ale od 2003 roku nastąpił dalszy wzrost PKB.

Tabela nr 1:  Eksport i import Federacji Rosyjskiej (ceny w bln. USD, w % PKB, rok poprzedni=100).

1995

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Eksport

78,2

103,1

100,0

106,7

133,7

181,6

241,5

301,2

352,5

Import

46,7

33,9

41,9

46,2

57,3

75,6

98,7

137,8

199,7

Eksportu netto w  %  PKB

17,1

20

12,7

11,8

11,4

12,6

13,9

12,7

9,1

Inwest. środ. trwał. rp=100

5,3

17,4

16,7

2,8

12,5

13,7

10,9

16,7

21,1

Inwest. środ. trwał. w PKB (%)

14,4

16,9

21,9

20,1

20,8

20,9

21,1

21,7

24,5

Źródło: Russia infigures,Федеральная служба государственной Статистики, 2008; Russian economy in 1995, 2008. Trends and Outlooks, Institute for the Economy in Transition, Moscow 1995, 1998.

Ten sam okres to wzrost wymiany gospodarczej z zagranicą, gdyż w 2000 roku eksport wzrósł o 46% a import 51%[6]. W 2001 roku nastąpił spadek eksportu i równoczesny wzrost importu. Przy ożywieniu gospodarczym nastąpił wzrost importu do 2007 roku przy spadku eksportu w kolejnych latach[7].

Surowcowy charakter eksportu sprawia, iż dynamika PKB uzależniona jest od konunktury na światowych rynkach. W kolejnych latach zwiększała się cena ropy i gazu na światowych rynkach. Od 2003 ceny były coraz wyższe, a ponieważ dynamika eksportu wykazuje analogię do zmian cen ropy naftowej to znaczy, iż wolumen ekportu zdominowany jest przez te surowce co widać w danych statystycznych. Eksport Federacji nie wzrastał symetrycznie, a wzrastał jedynie udział sprzedaży surowców w eksporcie co znaczy, iż surowce mają wpływ na poziom eksportu[8]. W 2007 roku wskutek ożywienia gospodarczego nastąpił spadek udziału produktów żywnościowych w imporcie z 21.8% w 2000 roku do 13.7% w roku 2007. Niestety w powyższym okresie wzrósł import maszyn i urządzeń co świadczy o nie najlepszym poziomie bazy technologicznej. Import wzrósł z 31.4% w 2000 roku do 51% w 2007 roku[9].

Rysunek nr 1: Cena ropy 1998-2008.

alt

Źródło: SEB, TFI, Reuters EcoWin.

Wzrost ożywienia gospodarczego w okresie 2000-2007 spowodował zwiększenie inwestycji, które sukcesywnie wzrastały kosztem eksportu netto. Rekordowy ich poziom to 21.1% w 2007 roku. W powyższym okresie nastąpił wzrost inwestycji szczególnie w sektorze budowlanym i sektorze energetycznym. Ożywienie gospodarcze zwiększyło dochody ludności średniorocznie o 13% i wzrósł poziom konsumpcji o 9% średniorocznie.

W 2008 roku nastąpił spadek PKB co spowodowane był następstwami kryzysu oraz spadkiem ceny surowców. Według danych OECD realny wzrost PKB wyniósł 5.6% a w porównianiu do 2007 roku 8.1%. Przewidywany jest dalszy spadek PKB do -6.8% PKB w 2009 a w 2010 nastąpi niewielki wzrost do 3.7%[10].

Prowadzona wcześniej wymiana handlowa z krajami byłego RWPG nie miała nic wspólnego z wolnorynkowym handlem zagranicznym. Prowadzona w ramach instytucji handlu zagranicznego prowadzona była odgórnie poprzez limity towarów, a środkiem płatniczym wymiany był rubel transferowy.

Tabela nr 2: Obroty handlowe Federacji Rosyjskiej  (w bln. USD).

1995

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Obroty

145,0

149,9

155,6

168,3

212,0

280,6

369,2

468,6

578,2

Eksport

82,4

105,0

101,9

107,3

135,9

183,2

243,8

303,9

355,2

Import

62,6

44,9

53,8

61,0

76,1

97,4

125,4

164,7

233,1

Bilans

19,8

60,1

48,1

46,3

59,9

85,8

118,4

139,2

132,1

Źródło: Russia infigures,Федеральная служба государственной Статистики, 2008.

W szeregu czasowym widać, iż obroty Federacji Rosyjskiej wzrastają każdego roku. W wyniku doskonałej koniunktury na surowce energetyczne zachowany jest dodatni bilans handlowy. Kolejne lata to znaczący wzrost importu. W przypadku zmniejszenia eksportu surowców ciężko będzie zrównoważyć bilans handlowy.

Ważna jest dynamika eksportu. Jak widać w poniższej import wzrasta od 2004 roku blisko 30% rocznie przy mniejszej dynamice eksportu. Istotne jest, aby dynamika wzrostu eksportu i importu była zbliżona. W takiej sytuacji bilans jest na stałym poziomie i nie ma potrzeby korzystania z rezerw walutowych.

Tabela nr 3: Obroty handlowe Federacji Rosyjskiej  (rok poprzedni=100%).

1995

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Bilans

123,1

130,2

103,8

108,1

126,0

132,4

131,6

126,9

123,4

Eksport

122,3

139,0

97,0

105,3

126,7

134,8

133,1

124,7

116,9

Import

124,1

113,5

119,8

113,4

124,8

128,8

128,8

131,3

135,4

Źródło: Russia infigures,Федеральная служба государственной Статистики, 2008.

Interesująca jest struktura towarowa importu Federacji Rosyjskiej. Przede wszystkim jeśli chodzi o wartość importu to najwięcej kosztuję żywność i artykuły chemiczne. Żywność importowana jest choć państwo to ma ogormne możliwości w jego produkcji.

Gospodarka Federacji Rosyjskiej ulega dalszym przemianom. Zmiany w gospodarce są o wiele szybsze niż przemiany w strukturze handlu zagranicznego. Nadal panują ograniczenia zarówno dla importerów i eksporterów, choć widać pewne postępy. W rosyjskim handlu zagranicznym można mówić o kilku instrumentach regulacji: system kwot eksportowych, scentralizowany eksport surowców strategicznych, licencje eksportu, taryfy eksportowe, scentralizowany import oraz taryfy importowe. System kwotowy przy takiej strukturze handlowej opartej w znaczącym udziale na surowcach energetycznych jest niebezpieczny. Nie powoduje zmian restrukturyzacyjnych w gospodarce i konserwuje stan obecny.

Handel zagraniczny ma istotny wpływ na dynamikę zmian PKB a jego oddziaływanie nie miało jedynie pozytywnego wymiaru. Nadmierny import, przy monokulturowym eksporcie nie powoduje pobudzenia sektora produkcji ograniczając poziom inwestycji.

Rysunek nr 2: Struktura towarowa eksportu i importu Federacji Rosyjskiej jako udział (w %).

alt

Źródło: Russia infigures,Федеральная служба государственной Статистики, 2008.

W latach 1999-2000 czynnikiem wzrostu PKB był eksport a kryzys 1998 roku spowodował wzrost inwestycji. Okres 2000-2005 to wzrost tempa gospodarczego przy jednoczesnym wzroście eksportu. Z równoczenym osłabieniem wzrostu PKB idzie w parze spadek eksportu. Struktura eksportu oparta jest na surowcach eneregtycznych i dlatego o zmianach PKB decydują w głównej mierze ich ceny na rynkach światowych. Międzynarodowy Fundusz Walutowy wyliczył, iż wzrost ceny ropy o 1 USD za baryłkę to 3 mld USD dla PKB więcej[11].

W okresie 2006-2007 następował wzrost gospodarczy w wyniku wzrostu inwestycji i konsumpcji co zwiększyło import. Sprzedaż surowców zwiększała ilość inwestycji i zwiększała dynamikę wzrostu PKB, choć aż 16% inwestycji pochłaniał esktor surowcowo-eneregtyczny.

Aby się zabezpieczyć przed niepożądanymi skutkami zmian cen surowców na światowych rynkiach w 2004 roku Rosja utworzyla Fundusz Stabilizacyjny. Celem działań jest zabezpieczenie na wypadek spadku tempa wzrostu gospodarczego. Pod koniec 2007 roku środki zdeponowane to w przybliżeniu 12%, choć pojawiają się głosy o zwiększeniu środków do 70% PKB[12].

Można stwierdzić, iż gospodarka Federacji Rosyjskiej jest w znacznym stopniu uzależniona od wysokich cen ropy naftowej i gazu[13]. Im wyższe są ceny tym lepiej ma się gospodarkę. Jednak spadek cen może spowodować znaczny spadek PKB, gdy inne sektory gospodarki nadal będę niezrestrekturyzowane. W celu ustabilizowania gospodarki należy zwiększyć dywersyfikację eksport. Spadek eksportu surowców energetycznych przy niedorozwoju innych branż eksportowych może przyczynić się w długim okresie do powstania deficytu handlowego. Na chwilę obecną nastąpiło zmniejszenie się rezerw walutowych Federacji Rosyjskiej, ale są na tyle wysokie, iż nie w krótkim okresie nie powinno stanowić to problemu.

Analiza eksportu i importu nie może obyć się się bez analizy podmiotowej. Zostanie ona przedstawiona w osobnym artykule.


[1] BRICs and Beyond, Goldman Sachs Global Economics 2007, www.goldmansachs.com

[2] Stępień-Kuczyńska A., Rosja ku Europie. Z problematyki stosunków rosyjsko-unijnych, Wyd. Adam

Marszałek, Toruń 2007, s. 37.

[3] Tamże.

[4] OniszczukW., Czynniki zewnętrzne transformacji gospodarki Rosji, Semper, Warszawa 2002, s. 38.

[5] Lewis W., Potęga wydajności, Wyd. CeDeWu, Warszawa 2005, s. 197.

[6] www.gks.ru.

[8] Stępień-Kuczyńska A., op. cit., s. 37.

[9] www.gksu.ru

[10] Russian Federation: Macroeconomic indicatros, OECD Economic Outlook, 2009.

[11] Bryc A., op. cit., s. 29.

[12] Cydejko G., 20 pytań do Jegora Gajdara, Forbs 2008, nr 4, s. 28.

[13] W 2008 roku cena ropy przekroczyła poziom 100 USD za baryłkę.

Czytany 9827 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04